“ลูกชุบ” มีต้นกำเนิดจากโปรตุเกสจริงหรือ? พบหลักฐานสมัยรัชกาลที่ 4

กระทู้สนทนา

ประวัติศาสตร์ไทย ขนม ขนมไทย เรื่องเล่าจากผู้สูงอายุ

ลูกชุบเป็นขนมไทยที่ทำจากถั่วเขียวเลาะเปลือกนึ่งสุก นำมากวนกับน้ำตาลและกะทิจนได้เนื้อเนียน ก่อนปั้นเป็นรูปผัก ผลไม้ หรือดอกไม้ ระบายสีและเคลือบวุ้นใสให้มีความเงางาม ถือเป็นขนมที่สะท้อนทั้งศิลปะและฝีมืออันประณีตของอาหารไทย

ประวัติและที่มาของลูกชุบ

แม้ว่าลูกชุบจะเป็นขนมไทยที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย แต่ยังไม่ปรากฏหลักฐานที่สามารถระบุได้แน่ชัดว่าเกิดขึ้นเมื่อใด หรือใครเป็นผู้คิดค้น โดยงานวิชาการล่าสุดที่ทบทวนเอกสารและหลักฐานทางประวัติศาสตร์พบว่า มีแนวคิดสำคัญเกี่ยวกับที่มาของลูกชุบอยู่ 2 แนวทาง ได้แก่

1. แนวคิดแรก มีข้อสันนิษฐานว่าลูกชุบอาจได้รับแรงบันดาลใจจากขนมมาร์ซิแพน (Marzipan หรือ Maçapão ในภาษาโปรตุเกส) ซึ่งทำจากอัลมอนด์บดและน้ำตาล และอาจเข้ามาสู่สยามผ่านการติดต่อค้าขายในสมัยอยุธยา ก่อนที่คนไทยจะดัดแปลงวัตถุดิบจากอัลมอนด์มาใช้ถั่วเขียว ซึ่งหาได้ง่ายกว่าในท้องถิ่น

2. แนวคิดที่สอง ลูกชุบอาจพัฒนาขึ้นในสมัยรัตนโกสินทร์ เนื่องจากยังไม่พบหลักฐานร่วมสมัยที่ยืนยันการมีอยู่ของขนมชนิดนี้ในสมัยกรุงศรีอยุธยาอย่างชัดเจน โดยหลักฐานที่สามารถตรวจสอบได้ในปัจจุบันเริ่มปรากฏในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4).

หลักฐานที่เก่าแก่และมีความน่าเชื่อถือที่สุดที่พบในปัจจุบันคือ บันทึกลายพระหัตถ์ของหม่อมเจ้าหญิงจรัศโฉม เกษมสันต์ ถึงพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวชิรญาณวโรรส ซึ่งทรงบันทึกพระกระยาหารโปรดของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) ตามความทรงจำของเจ้าจอมมารดาเที่ยง โดยระบุว่า พระกระยาหารหวานประกอบด้วย "ฝอยทองกรอบกับลูกชุบเมล็ดแตง" (หม่อมเจ้าหญิงจรัศโฉม เกษมสันต์, พ.ศ. 2453)

หลักฐานดังกล่าวนับเป็นข้อยืนยันสําคัญที่แสดงให้เห็นการมีอยู่ของขนมลูกชุบในราชสํานักอย่างชัดเจน แม้เอกสารดังกล่าวจะได้รับการบันทึกขึ้นภายหลัง แต่ก็สะท้อนว่าลูกชุบเป็นขนมที่มีสถานะในระดับพระราชสํานักแล้วในช่วงเวลานั้น

นอกจากนี้ยังพบชื่อขนมลูกชุบใน “ตํารากับเข้า” ของหม่อมซ่มจีน ราชานุประพันธ์ ที่จัดพิมพ์เมื่อ พ.ศ. 2433 ซึ่งได้ระบุวิธีทําและวัตถุดิบในการทําลูกชุบไว้อย่างละเอียด (หน้า 107–108) รวมถึงในตำรา “แม่ครัวหัวป่าก์” ของท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ ที่กล่าวถึง “ขนมลูกชุบ” ยังเขียนถึงวัตถุดิบที่ใช้ในการทํา ประกอบด้วยไข่ น้ำตาล มะพร้าว ถั่วทองหรือถั่วเขียว

จากหลักฐานที่สามารถตรวจสอบได้ในปัจจุบัน ขนมลูกชุบปรากฏหลักฐานเป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดซึ่งเชื่อมโยงถึงการมีอยู่ของขนมชนิดนี้ในสมัยรัชกาลที่ 4 และต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 จึงเริ่มปรากฏการบันทึกสูตรและวิธีทำอย่างเป็นระบบในตำราอาหาร อันสะท้อนถึงการรวบรวมองค์ความรู้ด้านอาหารไทยให้เป็นลายลักษณ์อักษรในยุคแห่งการปฏิรูปประเทศ

การที่พบหลักฐานเอกสารครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 4 มิได้หมายความว่าลูกชุบเพิ่งถือกำเนิดขึ้นในช่วงเวลานั้น หากแต่แสดงให้เห็นว่า หลักฐานที่สามารถตรวจสอบได้ในปัจจุบันยังย้อนกลับไปได้เพียงเท่านั้น จึงเป็นไปได้ว่าลูกชุบอาจมีมาก่อนแล้ว เพียงแต่ยังไม่พบเอกสารหรือหลักฐานร่วมสมัยที่เก่ากว่านี้มารองรับอย่างชัดเจน

ที่มา : Thai Cuisine History