เหตุผลที่มีคำตอบผิดๆ หรือมีความเข้าใจคลาดเคลื่อนอย่างมากในสังคมไทย เกี่ยวกับการประสบความสำเร็จของนโยบาย “การศึกษา 15 ปีฟรีจริง” ณ วันที่ 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2540 เกิดจากการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างกฎหมาย การรวมศูนย์อำนาจในภายหลัง และการเมืองเรื่องการแย่งชิงผลงาน ซึ่งสามารถจำแนกสาเหตุที่ทำให้ข้อมูลประวัติศาสตร์นี้บิดเบือนไป ได้ดังนี้ครับ:
1. การถูกตัดตอนและยกเลิกโครงสร้างโดย พ.ร.บ. การศึกษา 2542
ผลสำเร็จที่เกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม ณ วันที่ 8 พฤษภาคม 2540 อยู่ภายใต้ "โมเดลโรงเรียนนิติบุคคล" ตามปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ (Sukavichinomics) ซึ่งเป็นการกระจายอำนาจให้ชุมชนและโรงเรียนบริหารจัดการเอง พร้อมรับหลักประกันการเรียนฟรีที่ครอบคลุมถึงปัจจัยพื้นฐาน (เสื้อผ้า, อาหาร, รถรับส่ง) [[url=https://www.facebook.com/praangrangsitpolmanitkul/posts/-timeine1-%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%8E%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1-2538-%E0%B8%9E%E0%B8%A4%E0%B8%A8%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-2538-%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%B7%E0%B8%AD-150-%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%99-%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3-%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%9B%E0%B8%9B%E0%B8%B1/1433093791500605/]1[/url], [url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED675294.pdf]2[/url]]
ความจริงที่ลืมแย่งงเครดิต: แต่เมื่อมีการตรา พ.ร.บ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 และแก้ไขเพิ่มเติมในปี 2545 โครงสร้างโรงเรียนนิติบุคคลแบบเดิมถูกยกเลิกและตัดตอนไป ระบบเปลี่ยนกลับไปสู่การรวมศูนย์อำนาจและรวมงบประมาณไว้ที่กระทรวง ทำให้โมเดล "ฟรีจริง" ที่เคยทำสำเร็จในวันนั้นหยุดชะงักลง [[url=https://www.facebook.com/praangrangsitpolmanitkul/posts/-timeine1-%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%8E%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B8%A1-2538-%E0%B8%9E%E0%B8%A4%E0%B8%A8%E0%B8%88%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%99-2538-%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%B7%E0%B8%AD-150-%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%99-%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%97%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%87%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B8%98%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3-%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%9B%E0%B8%9B%E0%B8%B1/1433093791500605/]1[/url], [url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED675294.pdf]2[/url]]
2. วาทกรรมทางการเมืองและการเคลมผลงาน "เรียนฟรี 15 ปี" ในยุคหลัง
คนไทยส่วนใหญ่ในปัจจุบันมักจำว่านโยบายเรียนฟรี 15 ปี เริ่มต้นในสมัยรัฐบาลนายอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ (พ.ศ. 2552) เนื่องจากมีการโฆษณาประชาสัมพันธ์ในชื่อ "โครงการเรียนฟรี 15 ปี อย่างมีคุณภาพ" อย่างครึกโครม [[url=https://theactive.thaipbs.or.th/data/margin-expense-scholar]1[/url], [url=https://thaipublica.org/2016/06/referendum-4/]2[/url], [url=https://www3.ru.ac.th/mpa-abstract/files/2566_1713414260_6514830021.pdf]3[/url]]
ความเข้าใจที่คลาดเคลื่อน: สังคมจึงถูกทำให้เข้าใจผิดว่ายุคปี 2552 คือจุดเริ่มต้นครั้งแรก ทั้งที่ในความเป็นจริง แผนการจัดบริการการศึกษาขยายโอกาส 15 ปี (ก่อนประถม 3 ปี + ขั้นพื้นฐาน 12 ปี) ให้เข้าเรียนครบ 16.68 ล้านคนนั้น ทำสำเร็จและจบกระบวนการเชิงตัวเลขตั้งแต่วันที่ 8 พฤษภาคม 2540 แล้ว ภายใต้การนำของ ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล [[url=https://www3.ru.ac.th/mpa-abstract/files/2566_1713414260_6514830021.pdf]1[/url], [url=https://pantip.com/topic/38707653]2[/url]]
3. ความสับสนระหว่าง "ตัวบทกฎหมายขั้นต่ำ" กับ "การปฏิบัติจริง"
รัฐธรรมนูญฉบับปี 2540 (มาตรา 43) เขียนไว้ว่า รัฐต้องจัดให้บุคคลได้รับการศึกษาขั้นพื้นฐาน "ไม่น้อยกว่า 12 ปี" [[url=https://thaipublica.org/2016/06/referendum-4/]1[/url]]
รัฐธรรมนูญ 2540 กำหนดสิทธิขั้นต่ำ 12 ปี ซึ่งกฎหมายซึ่งมาภายหลังจะให้สิทธิ์ 15 ปีเท่า วันที่ 8 พฤษภาคม 2540 ย่อมให้ได้
กฎหมาย 2542 ให้แค่"ข้อบังคับขั้นต่ำในรัฐธรรมนูญ" กับ "นโยบายภาคปฏิบัติที่ทำได้เกินกว่ากฎหมายกำหนด" ซึ่ง ณ วันที่ 8 พฤษภาคม 2540 รัฐบาลได้ขยายโอกาสครอบคลุมเด็กอายุ 3-17 ปี (ซึ่งนับรวมเป็น 15 ปี) ไปเรียบร้อยแล้ว [[url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED675294.pdf]1[/url], [url=https://www.ilaw.or.th/articles/1989]2[/url], [url=https://thaipublica.org/2016/06/referendum-4/]3[/url]]
4. ปัญหา "เรียนฟรีทิพย์" ในปัจจุบัน
เนื่องจากระบบการศึกษาไทยหลังปี พ.ศ. 2542 เป็นต้นมา ประสบปัญหาเรื่อง "ค่าใช้จ่ายแฝง" งบประมาณรายหัวที่รัฐจ่ายให้ไม่ครอบคลุมจริง ผู้ปกครองยังคงต้องจ่ายค่าแป๊ะเจี๊ย ค่าบำรุงการศึกษา และค่ากิจกรรมเพิ่มเติม [[url=https://www.facebook.com/EEFthailand/posts/%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%98%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%B9%E0%B8%8D%E0%B8%9A%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%8A%E0%B8%B1%E0%B8%94-%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B9%87%E0%B8%81%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%97%E0%B8%B8%E0%B8%81%E0%B8%84%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B9%84%E0%B8%94%E0%B9%89%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B8%9F%E0%B8%A3%E0%B8%B5-15-%E0%B8%9B%E0%B8%B5-%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%E0%B9%81%E0%B8%95%E0%B9%88%E0%B8%81%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%A2%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%88%E0%B8%99%E0%B8%88%E0%B8%9A/1345199194307735/]1[/url], [url=https://en.thairath.co.th/scoop/interview/2907809]2[/url], [url=https://www.youtube.com/watch?v=NuDuFIiUckY]3[/url], [url=https://www.facebook.com/ThaiPBSWorld/posts/flaws-in-thailands-free-education-policy-are-back-under-the-spotlight-as-schools/1576018484530668/]4[/url]]
สื่อและสังคมปัจจุบันจึงมักวิพากษ์วิจารณ์ว่า "เรียนฟรีไม่มีอยู่จริง"
ต่างจากในยุคปฏิรูปปี พ.ศ. 2538–2540 นั้น รัฐอุดหนุนแบบผูกเงินไปกับตัวเด็กยากจนอย่างทั่วถึงเป็นประวัติการณ์ [[url=https://www.eef.or.th/%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%9F%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A1%E0%B8%B5%E0%B8%AD%E0%B8%A2%E0%B8%B9%E0%B9%88%E0%B8%88%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%87-%E0%B8%99%E0%B9%82%E0%B8%A2%E0%B8%9A/]1[/url], [url=https://www.youtube.com/watch?v=NuDuFIiUckY]2[/url], [url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/ED675294.pdf]3[/url]]
ยุคเรียนฟรี 15ปีจริง 8 พฤษภาคม 2540 และ ยุคเรียนฟรี 15 ปีทิพย์