ก่อนการเข้ามาของศาสนาอิสลามในคาบสมุทรมลายู พื้นที่บริเวณลุ่มแม่น้ำปัตตานีและเทือกเขาสันกาลาคีรี (ซึ่งครอบคลุมจังหวัดยะลาในปัจจุบัน) เคยเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายอารยธรรมพุทธ-พราหมณ์โบราณที่มีศูนย์กลางอยู่ตามแนวชายฝั่งอย่าง
ลังกาสุกะ (Langkasuka) และจักรวรรดิ
ศรีวิชัย (Srivijaya) ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12–19
1. ยุคเครือข่ายรัฐโบราณศรีวิชัยและลังกาสุกะ
เส้นทางข้ามคาบสมุทรและแหล่งแร่: พื้นที่ยะลาซึ่งอยู่ลึกเข้ามาในแผ่นดิน เป็นแหล่งทรัพยากรป่าไม้ แร่ดีบุก และเป็นเส้นทางเชื่อมระหว่างอ่าวไทยกับฝั่งอันดามัน ชุมชนโบราณในแถบนี้ได้รับอิทธิพลพุทธศาสนานิกายมหายานที่แพร่หลายในอาณาจักรศรีวิชัย
ภาพสะท้อนทางประวัติศาสตร์: ประชาชนและพ่อค้าในแถบนี้ใช้การสัญจรทางน้ำขึ้นล่องตามแม่น้ำปัตตานีสู่อ่าวปัตตานี ซึ่งเป็นเมืองท่าสำคัญทางพุทธศาสนาและพราหมณ์-ฮินดู
2. หลักฐานโบราณคดีสำคัญ: "พระนอนวัดคูหาภิมุข" (วัดหน้าถ้ำ)
พระพุทธไสยาสน์สมัยศรีวิชัย: โบราณวัตถุชิ้นเอกของยะลาคือ พระพุทธไสยาสน์ขนาดใหญ่ภายในถ้ำวัดคูหาภิมุข ตำบลหน้าถ้ำ อำเภอเมืองยะลา สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 ศิลปะแบบศรีวิชัยผสมผสานอิทธิพลทวารวดี
ภาพจิตรกรรมฝาผนังและพระพิมพ์ดินดิบ: ภายในถ้ำพบร่องรอยภาพจิตรกรรมฝาผนังโบราณ รวมถึงพระพิมพ์ดินดิบ (Votive tablets) แบบมหายานจำนวนมาก ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อสะสมบุญญาธิการตามคติพุทธมหายานโบราณ
3. ชุมชนพุทธดั้งเดิมในหุบเขา
ชุมชนพื้นเมืองตามแนวเทือกเขาและหุบเขาแม่น้ำ เช่น บริเวณตำบลหน้าถ้ำ ยะหา และเบตง มีกลุ่มประชากรที่นับถือความเชื่อผีบรรพบุรุษผสมผสานกับพุทธศาสนา มีการสร้างวัดและศาสนสถานตามเพิงผาถ้ำหินปูนเพื่อใช้เป็นที่บำเพ็ญเพียรของพระสงฆ์
4. จุดเปลี่ยนสู่ยุคอิสลาม (พุทธศตวรรษที่ 20–21)
การค้าทางทะเลในคาบสมุทรมลายูเริ่มเปลี่ยนผ่านเมื่อพ่อค้าชาวอาหรับและเปอร์เซียนำศาสนาอิสลามเข้ามา ศูนย์กลางชายฝั่งอย่างเมืองปัตตานีได้รับอิสลามอย่างเป็นทางการในรัชสมัยของสุลต่านอิสมาอีล ชาห์ (ราว พ.ศ. 2043)
หลังศูนย์กลางเปลี่ยนเป็นรัฐสุลต่านปัตตานี ศาสนาอิสลามจึงค่อยๆ ขยายอิทธิพลเข้าสู่พื้นที่ตอนในอย่างยะลา ขณะที่ศาสนสถานพุทธโบราณหลายแห่ง (เช่น วัดหน้าถ้ำ) ยังคงได้รับการดูแลและเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชนชาวพุทธดั้งเดิมที่อาศัยอยู่ร่วมกับชุมชนมุสลิมสืบต่อมา
ที่มาของภาพ เพจ สวท.ยะลา กรมประชาสัมพันธ์
ทำบุญเมือง รำลึกประวัติศาสตร์ยะลา
ก่อนการเข้ามาของศาสนาอิสลามในคาบสมุทรมลายู พื้นที่บริเวณลุ่มแม่น้ำปัตตานีและเทือกเขาสันกาลาคีรี (ซึ่งครอบคลุมจังหวัดยะลาในปัจจุบัน) เคยเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายอารยธรรมพุทธ-พราหมณ์โบราณที่มีศูนย์กลางอยู่ตามแนวชายฝั่งอย่าง ลังกาสุกะ (Langkasuka) และจักรวรรดิ ศรีวิชัย (Srivijaya) ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 12–19
1. ยุคเครือข่ายรัฐโบราณศรีวิชัยและลังกาสุกะ
เส้นทางข้ามคาบสมุทรและแหล่งแร่: พื้นที่ยะลาซึ่งอยู่ลึกเข้ามาในแผ่นดิน เป็นแหล่งทรัพยากรป่าไม้ แร่ดีบุก และเป็นเส้นทางเชื่อมระหว่างอ่าวไทยกับฝั่งอันดามัน ชุมชนโบราณในแถบนี้ได้รับอิทธิพลพุทธศาสนานิกายมหายานที่แพร่หลายในอาณาจักรศรีวิชัย
ภาพสะท้อนทางประวัติศาสตร์: ประชาชนและพ่อค้าในแถบนี้ใช้การสัญจรทางน้ำขึ้นล่องตามแม่น้ำปัตตานีสู่อ่าวปัตตานี ซึ่งเป็นเมืองท่าสำคัญทางพุทธศาสนาและพราหมณ์-ฮินดู
2. หลักฐานโบราณคดีสำคัญ: "พระนอนวัดคูหาภิมุข" (วัดหน้าถ้ำ)
พระพุทธไสยาสน์สมัยศรีวิชัย: โบราณวัตถุชิ้นเอกของยะลาคือ พระพุทธไสยาสน์ขนาดใหญ่ภายในถ้ำวัดคูหาภิมุข ตำบลหน้าถ้ำ อำเภอเมืองยะลา สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 13–14 ศิลปะแบบศรีวิชัยผสมผสานอิทธิพลทวารวดี
ภาพจิตรกรรมฝาผนังและพระพิมพ์ดินดิบ: ภายในถ้ำพบร่องรอยภาพจิตรกรรมฝาผนังโบราณ รวมถึงพระพิมพ์ดินดิบ (Votive tablets) แบบมหายานจำนวนมาก ซึ่งสร้างขึ้นเพื่อสะสมบุญญาธิการตามคติพุทธมหายานโบราณ
3. ชุมชนพุทธดั้งเดิมในหุบเขา
ชุมชนพื้นเมืองตามแนวเทือกเขาและหุบเขาแม่น้ำ เช่น บริเวณตำบลหน้าถ้ำ ยะหา และเบตง มีกลุ่มประชากรที่นับถือความเชื่อผีบรรพบุรุษผสมผสานกับพุทธศาสนา มีการสร้างวัดและศาสนสถานตามเพิงผาถ้ำหินปูนเพื่อใช้เป็นที่บำเพ็ญเพียรของพระสงฆ์
4. จุดเปลี่ยนสู่ยุคอิสลาม (พุทธศตวรรษที่ 20–21)
การค้าทางทะเลในคาบสมุทรมลายูเริ่มเปลี่ยนผ่านเมื่อพ่อค้าชาวอาหรับและเปอร์เซียนำศาสนาอิสลามเข้ามา ศูนย์กลางชายฝั่งอย่างเมืองปัตตานีได้รับอิสลามอย่างเป็นทางการในรัชสมัยของสุลต่านอิสมาอีล ชาห์ (ราว พ.ศ. 2043)
หลังศูนย์กลางเปลี่ยนเป็นรัฐสุลต่านปัตตานี ศาสนาอิสลามจึงค่อยๆ ขยายอิทธิพลเข้าสู่พื้นที่ตอนในอย่างยะลา ขณะที่ศาสนสถานพุทธโบราณหลายแห่ง (เช่น วัดหน้าถ้ำ) ยังคงได้รับการดูแลและเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชนชาวพุทธดั้งเดิมที่อาศัยอยู่ร่วมกับชุมชนมุสลิมสืบต่อมา
ที่มาของภาพ เพจ สวท.ยะลา กรมประชาสัมพันธ์