จตุตถฌาน

จตุตถฌาน

เป็นภาวะที่จิตละเอียดประณีตยิ่งขึ้นไปอีก จนแม้ความสุขและความทุกข์ที่เคยมีอยู่ ก็ถูกวางลงหมดแล้ว โสมนัสและโทมนัสที่เคยเกิดขึ้นในเบื้องก่อนก็ดับไป เหลือเพียงความเป็นกลางอันบริสุทธิ์ คืออุเบกขา และสติที่ผ่องใสเต็มที่

ในภาวะนี้ จิตไม่เอนเอียงไปหาสุข ไม่ผลักไสทุกข์ ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย แต่ตั้งมั่นอยู่ด้วยความสงบที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง เป็นความนิ่งที่ไม่ใช่ความเฉยชา แต่เป็นความรู้ตัวที่สะอาด ละเอียด และมั่นคงที่สุด

ผู้เข้าถึงจตุตถฌานนั้น ย่อมนั่งแผ่จิตอันบริสุทธิ์ผ่องแผ้วไปทั่วทั้งกาย ไม่มีแม้เพียงส่วนเดียวของร่างกายที่จิตอันบริสุทธิ์นั้นจะไปไม่ถึง ทุกส่วนถูกต้องทั่วกันหมด สงบทั่วกันหมด บริสุทธิ์ทั่วกันหมด

พระพุทธเจ้าทรงเปรียบไว้เหมือนบุรุษคนหนึ่งนั่งคลุมตัวตลอดศีรษะด้วยผ้าขาว ผ้าขาวนั้นปกคลุมทั่วร่าง ไม่มีส่วนใดเลยที่ไม่ถูกผ้าสัมผัส ฉันใด จิตในจตุตถฌานก็ฉันนั้น แผ่ซ่านด้วยความผ่องแผ้วบริสุทธิ์ไปทั่วทั้งกาย ไม่มีช่องว่าง ไม่มีความพร่อง ไม่มีความกระเพื่อมเหลืออยู่เลย

ถ้าปฐมฌานเหมือนความอิ่มเอิบที่เริ่มแผ่ทั่ว ถ้าทุติยฌานเหมือนความสุขที่ผุดขึ้นจากภายใน ถ้าตติยฌานเหมือนความสงบเย็นที่หล่อเลี้ยงอยู่เงียบๆ จตุตถฌานก็คือ ความนิ่งสวบ บริสุทธิ์ที่เสมอกันหมดทั้งจิตทั้งกาย ไม่มีความสุข ไม่มีฝความทุกข์ เหลือแต่ความตั้งมั่น สว่าง สงบ และเป็นกลางอย่างสมบูรณ์