แนวคิดของนักนิติศาสตร์รัฐธรรมนูญ (Constitutional Jurists’ Approaches)
คือกรอบความคิดที่นักกฎหมายรัฐธรรมนูญใช้ในการอธิบายว่า รัฐธรรมนูญควรทำหน้าที่อะไร และ สิทธิของประชาชนมีสถานะอย่างไร ในระบบกฎหมายและสังคม โดยสามารถสรุปเป็นแนวคิดหลัก ๆ ได้ดังนี้
1. รัฐธรรมนูญในฐานะ “กฎหมายจำกัดอำนาจรัฐ”
(Classical / Liberal Constitutionalism)
แนวคิดดั้งเดิมมองว่า
หน้าที่หลักของรัฐธรรมนูญคือ จำกัดอำนาจรัฐ
สิทธิของประชาชนเป็น “เสรีภาพจากรัฐ” (freedom from the state)
รัฐไม่ควรแทรกแซงเกินจำเป็น
นักนิติศาสตร์ในสายนี้มักให้ความสำคัญกับ
สิทธิพลเมืองและการเมือง
หลักนิติรัฐ (Rule of Law)
การคุ้มครองเสรีภาพส่วนบุคคล
ในกรอบนี้ สิทธิทางการศึกษามักถูกมองเป็น นโยบาย มากกว่า สิทธิที่ศาลบังคับได้
2. รัฐธรรมนูญในฐานะ “สัญญาทางสังคม”
(Social Contract Constitutionalism)
แนวคิดนี้มองว่า
รัฐธรรมนูญคือข้อตกลงระหว่างรัฐกับประชาชน
รัฐมีหน้าที่ไม่เพียง “ไม่ละเมิด” แต่ต้อง จัดให้มีเงื่อนไขของชีวิตที่มีศักดิ์ศรี
สิทธิทางสังคม เช่น
การศึกษา
สาธารณสุข
หลักประกันทางสังคม
จึงถูกมองว่าเป็น พันธะผูกพันของรัฐ ไม่ใช่ความกรุณา
3. รัฐธรรมนูญเชิงสิทธิทางสังคมและเศรษฐกิจ
(Social and Economic Rights Constitutionalism)
นักนิติศาสตร์ในแนวนี้ยืนยันว่า
สิทธิทางสังคมเป็น “สิทธิที่แท้จริง”
รัฐมี ภาระหน้าที่เชิงบวก (positive obligations)
ศาลสามารถตรวจสอบการละเลยของรัฐได้
ตัวอย่างประเด็นสำคัญ
การศึกษาฟรีในฐานะสิทธิรัฐธรรมนูญ
คุณภาพและความเสมอภาคในการเข้าถึงบริการของรัฐ
แนวคิดนี้เป็นฐานสำคัญของงานวิชาการด้าน
rights-based education
หรือ สิทธิในการรักษาพยาบาลของคนไทยตามรัฐธรรมนูญ 2540
ศาลสามารถตรวจสอบและเอาผิดรัฐบาลได้เช่นเดียวกัน
4. รัฐธรรมนูญในฐานะเครื่องมือพัฒนาสังคม
(Transformative / Developmental Constitutionalism)
แนวคิดร่วมสมัยที่มองว่า
รัฐธรรมนูญไม่ใช่เพียงกรอบอำนาจ แต่เป็น เครื่องมือเปลี่ยนโครงสร้างสังคม
ต้องแก้ความเหลื่อมล้ำทางประวัติศาสตร์
ใช้กฎหมายเพื่อสร้างความเสมอภาคเชิงโครงสร้าง
รัฐจึงมีหน้าที่
ลงทุนในมนุษย์ (human capital)
สร้างโอกาสที่เท่าเทียมผ่านการศึกษา
แนวคิดนี้เชื่อมโยงโดยตรงกับ การพัฒนาโดยการศึกษา
5. สิทธิรัฐธรรมนูญในฐานะ “สิทธิที่ศาลบังคับได้”
(Justiciability of Rights)
นักนิติศาสตร์ถกเถียงว่า
สิทธิทางการศึกษาหรือ สิทธิการรักษาพยาบาล ฟ้องร้องได้หรือไม่
ศาลควรกำหนดขอบเขตการใช้งบประมาณของรัฐหรือไม่
แนวคิดสมัยใหม่จำนวนมากยอมรับว่า
อย่างน้อย “แก่นของสิทธิ” (minimum core) ต้องได้รับการคุ้มครอง
รัฐไม่อาจอ้างงบประมาณเพื่อปฏิเสธสิทธิขั้นพื้นฐานทั้งหมด
6. การศึกษาในฐานะรากฐานของความเป็นพลเมือง
(Education and Democratic Citizenship)
นักนิติศาสตร์รัฐธรรมนูญจำนวนมากเห็นว่า
สิทธิทางการศึกษาและสิทธิการรักษาพยาบาลเป็นเงื่อนไขของประชาธิปไตย
หากไม่มีการศึกษาและรักษาพยาบาลซึ่งเสมอภาค สิทธิอื่น ๆ จะใช้ไม่ได้จริง
จึงมองการศึกษาเป็น
“สิทธิที่ทำให้สิทธิอื่นเกิดผล” (enabling right)
สรุปเชื่อมโยง
ในกรอบแนวคิดของนักนิติศาสตร์รัฐธรรมนูญ
การรับรอง การศึกษาเป็นสิทธิรัฐธรรมนูญ หมายถึง
การเปลี่ยนรัฐจาก “ผู้ให้ความช่วยเหลือ” → “ผู้มีหน้าที่ตามกฎหมาย”
การยกระดับนโยบายสาธารณะ → หลักประกันเชิงโครงสร้าง
การใช้รัฐธรรมนูญเป็นฐานของการพัฒนาคนและชาติ
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2540
คือกรอบความคิดที่นักกฎหมายรัฐธรรมนูญใช้ในการอธิบายว่า รัฐธรรมนูญควรทำหน้าที่อะไร และ สิทธิของประชาชนมีสถานะอย่างไร ในระบบกฎหมายและสังคม โดยสามารถสรุปเป็นแนวคิดหลัก ๆ ได้ดังนี้
rights-based education
การรับรอง การศึกษาเป็นสิทธิรัฐธรรมนูญ หมายถึง