วันนี้พี่หมอฝั่งธน..จะมาให้ความรู้ 
ต่อมน้ำตาทำงานผิดปกติ รู้ทันสัญญาณ “ตาแห้ง–น้ำตาไหล” ก่อนกระทบการมองเห็น
MGD คืออะไร และเกี่ยวกับต่อมน้ำตาอย่างไร
คำว่า “ต่อมน้ำตาทำงานผิดปกติ” อาจทำให้เข้าใจว่า MGD เกิดจากต่อมที่ผลิตน้ำส่วนหลักของน้ำตาโดยตรง
แต่ชื่อที่ตรงกับภาวะนี้มากกว่าคือ “ต่อมไขมันที่เปลือกตาทำงานผิดปกติ”
ต่อมมัยโบเมียนหรือ Meibomian glands อยู่ภายในเปลือกตาบนและล่าง มีรูเปิดเล็ก ๆ ตามขอบเปลือกตา
และสร้างไขมันที่ช่วยให้ฟิล์มน้ำตาคงตัว
เมื่อต่อมมีการอุดตัน ไขมันข้นขึ้น หรือหลั่งออกมาได้ไม่เหมาะสม ชั้นไขมันบนผิวตาจะทำหน้าที่ได้ลดลง
น้ำตาจึงระเหยง่ายขึ้น ผิวตาแห้งและระคายเคืองได้ แม้ดวงตายังผลิตน้ำตาอยู่
ภาวะนี้เป็นสาเหตุสำคัญของตาแห้งชนิดน้ำตาระเหยเร็ว และอาจเกิดร่วมกับเปลือกตาอักเสบ
การแยกสองเรื่องนี้ออกจากกันช่วยให้เข้าใจการรักษาได้ดีขึ้น
เพราะการเพิ่มความชุ่มชื้นด้วยน้ำตาเทียมอาจช่วยบรรเทาอาการ
แต่บางคนยังต้องดูแลเปลือกตาและการหลั่งไขมันร่วมด้วย หากมีอาการซ้ำ ๆ
สัญญาณของ MGD ที่อาจซ่อนอยู่ในวันธรรมดา อาการมักไม่ได้เริ่มต้นอย่างรุนแรง บางคนรู้สึกเพียงว่าตาล้าง่ายกว่าเดิม
อ่านหนังสือได้ไม่นาน หรือใส่คอนแทคเลนส์แล้วไม่สบายเหมือนก่อน
สิ่งที่ควรสังเกตคืออาการเกิดบ่อยแค่ไหน เกิดในช่วงใด และเริ่มกระทบกิจกรรมที่เคยทำได้ตามปกติหรือยัง
แสบตา ระคายเคือง หรือรู้สึกเหมือนมีผงในตา
ความรู้สึกสาก ๆ อาจทำให้เผลอขยี้ตาซ้ำ ทั้งที่ไม่มีสิ่งแปลกปลอมอยู่จริง
บางคนมีอาการคัน ตาแดง หรือคราบบริเวณโคนขนตาร่วมด้วย อาการเหล่านี้พบได้ในหลายโรค
เช่น ภูมิแพ้ตาหรือเปลือกตาอักเสบ จึงไม่ควรใช้เป็นข้อสรุปด้วยตัวเองว่าเป็น MGD
ภาพพร่าเป็นช่วง ๆ และใช้สายตาได้ไม่ทน
ฟิล์มน้ำตาเป็นส่วนหนึ่งของพื้นผิวที่แสงผ่านเข้าสู่ดวงตา เมื่อฟิล์มน้ำตาไม่สม่ำเสมอ
ภาพอาจพร่าขึ้นระหว่างอ่านหรือทำงาน บางคนกะพริบตาแล้วรู้สึกว่าชัดขึ้นชั่วคราว
ควรเล่าอาการนี้ให้แพทย์ฟัง รวมถึงระบุว่าพร่าข้างเดียวหรือสองข้าง และมีอาการปวดตาร่วมด้วยหรือไม่
น้ำตาไหลทั้งที่รู้สึกตาแห้ง
ตาแห้งกับน้ำตาไหลเกิดร่วมกันได้ เพราะผิวตาที่ระคายเคืองอาจกระตุ้นน้ำตาให้ไหลมากขึ้น
น้ำตาที่เห็นจึงไม่ได้ยืนยันว่าฟิล์มน้ำตาทำงานได้ดีเสมอไป หากมีน้ำตาไหลบ่อย
ควรตรวจหาสาเหตุอื่นด้วย เช่น ความผิดปกติของทางระบายน้ำตาหรือการอักเสบของผิวตา
ใครควรใส่ใจกับต่อมไขมันที่เปลือกตาเป็นพิเศษ MGD เกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย อายุที่เพิ่มขึ้นและการเปลี่ยนแปลงของฮอร์โมนอาจมีผลต่อการทำงานของต่อม
คนที่มีเปลือกตาอักเสบเรื้อรัง โรคผิวหนังบางชนิด หรือปัญหาที่ขอบเปลือกตาก็ควรได้รับการประเมินร่วมกัน
หากแพทย์พบไร Demodex บริเวณขนตา การดูแลอาจต่างจากการทำความสะอาดทั่วไป
ผู้ใส่คอนแทคเลนส์ควรสังเกตว่าระยะเวลาที่ใส่ได้สบายสั้นลงหรือไม่
ส่วนผู้ใช้เครื่องสำอางรอบดวงตาควรใส่ใจการล้างออก โดยเฉพาะคราบตามขอบเปลือกตาและโคนขนตา
ในวันที่ตาแดงหรือระคายเคือง การพักคอนแทคเลนส์และเครื่องสำอางรอบตาช่วยลดสิ่งรบกวนขณะหาสาเหตุ
ยาบางชนิดอาจสัมพันธ์กับตาแห้งหรือการทำงานของต่อม เช่น ยาแก้แพ้บางกลุ่ม
ยารักษาสิวชนิด isotretinoin และยาฮอร์โมนบางชนิด หากเริ่มมีอาการหลังเริ่มยา
ควรนำรายชื่อยาหรือภาพฉลากไปให้แพทย์ดู ไม่หยุดยาที่ใช้รักษาโรคประจำตัวเอง
เพราะต้องชั่งประโยชน์และผลกระทบต่อสุขภาพโดยรวม
สำหรับคนทำงานหน้าจอ การเพ่งต่อเนื่องและกะพริบตาไม่เต็มอาจทำให้อาการตาแห้งเด่นขึ้น
เช่นเดียวกับลมแอร์ที่เป่าหน้าโดยตรง อย่างไรก็ตาม การจ้องจอไม่ได้ยืนยันว่าต่อมอุดตันแล้วทุกคน
การปรับพฤติกรรมจึงควรทำควบคู่กับการตรวจเมื่ออาการยังไม่ดีขึ้น
แพทย์ตรวจ MGD อย่างไร ก่อนตรวจ ลองทบทวนว่าอาการเริ่มเมื่อไร เป็นทุกวันหรือบางวัน และสัมพันธ์กับการทำงาน การใส่เลนส์
หรือยาที่ใช้หรือไม่ การบอกว่า “แสบตาหลังประชุมออนไลน์ประมาณหนึ่งชั่วโมง”
ให้ข้อมูลที่ใช้ต่อได้มากกว่าบอกเพียงว่า “ตาไม่ค่อยดี” หากจำชื่อยาหยอดตาไม่ได้ ให้นำขวดจริงมาด้วย
จักษุแพทย์จะประเมินผิวตา ขอบเปลือกตา และรูเปิดของต่อม
อาจตรวจการหลั่งและคุณภาพไขมัน รวมถึงความคงตัวของฟิล์มน้ำตา
การย้อมสีผิวตาช่วยดูร่องรอยความเสียหาย ส่วนการถ่ายภาพต่อมด้วย meibography
อาจใช้ในบางรายเพื่อช่วยประเมินโครงสร้างของต่อม ไม่จำเป็นต้องตรวจทุกอย่างเหมือนกันในผู้ป่วยทุกคน
เป้าหมายของการตรวจคือแยกว่าอาการมาจาก MGD ตาแห้งชนิดอื่น
หรือโรคตาที่ต้องดูแลต่างกัน คนที่มีอาการคล้ายกันจึงอาจได้รับแผนรักษาคนละแบบ
ดูแล MGD อย่างไรให้ตรงกับปัญหา ประคบอุ่นและทำความสะอาดเปลือกตาอย่างอ่อนโยน
ความอุ่นช่วยให้ไขมันที่ข้นไหลออกได้ง่ายขึ้น การดูแลที่บ้านจึงมักเริ่มจากประคบอุ่นบนเปลือกตาที่ปิดสนิท
และทำความสะอาดขอบเปลือกตาตามคำแนะนำของแพทย์ ใช้ผ้าหรืออุปกรณ์สะอาด
ตรวจความร้อนก่อนวางบนผิว และหลีกเลี่ยงการกดลูกตา ระยะเวลาประคบโดยทั่วไปอยู่ราว 5–10 นาที
แต่ควรยึดคำแนะนำที่เหมาะกับอุปกรณ์และสภาพตาของแต่ละคน
หากต้องนวดเปลือกตา ควรให้บุคลากรสอนวิธีและแรงที่เหมาะสมก่อน
ไม่บีบต่อมหรือกดขอบตาแรง ๆ ด้วยตัวเอง ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดควรเป็นชนิดเหมาะกับบริเวณเปลือกตา
และหยุดใช้หากแสบหรือระคายเคือง การทำแรงขึ้นหรือใช้ของร้อนขึ้นไม่ได้ทำให้ผลดีขึ้นเสมอไป
น้ำตาเทียมช่วยได้ แต่ต้องเลือกให้เหมาะกับการใช้จริง
แพทย์อาจพิจารณาน้ำตาเทียมที่มีส่วนประกอบของไขมันสำหรับตาแห้งชนิดน้ำตาระเหยเร็ว
ส่วนสูตรที่หนืดขึ้นอาจอยู่บนผิวตาได้นานกว่าแต่ทำให้พร่าชั่วคราวได้
ผู้ที่ต้องหยอดบ่อยควรปรึกษาเรื่องสูตรปราศจากสารกันเสีย รวมถึงวิธีใช้ร่วมกับคอนแทคเลนส์
เพราะผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดมีข้อกำหนดต่างกัน
เวลาหยอด ให้ล้างมือและหลีกเลี่ยงปลายขวดสัมผัสดวงตาหรือขนตา ไม่ใช้ขวดร่วมกับผู้อื่น
และดูอายุหลังเปิดใช้จากฉลาก หากหยอดแล้วแสบมากผิดปกติหรืออาการแย่ลง
ควรนำผลิตภัณฑ์ไปให้แพทย์ประเมิน แทนการเปลี่ยนหลายสูตรต่อเนื่องโดยไม่ทราบสาเหตุ
ยาปฏิชีวนะและยาต้านการอักเสบใช้ตามข้อบ่งชี้
MGD ไม่ได้หมายความว่ามีการติดเชื้อแบคทีเรียในทุกคน ยาปฏิชีวนะจึงไม่ใช่สิ่งที่ต้องใช้เสมอ
แพทย์อาจเลือกยาหยอด ยาป้าย หรือยารับประทานในบางกรณีตามการอักเสบและโรคที่พบร่วม
ส่วนยาต้านการอักเสบ เช่น cyclosporine อาจใช้เมื่อมีภาวะตาแห้งและการอักเสบที่เหมาะกับยา
ยาหยอดสเตียรอยด์ต้องใช้ภายใต้การดูแลของจักษุแพทย์
เพราะอาจมีผลต่อความดันตาและเพิ่มความเสี่ยงบางอย่างเมื่อใช้ไม่เหมาะสม
ไม่ควรนำยาที่เหลือจากครั้งก่อนกลับมาใช้เอง แม้ครั้งนั้นเคยช่วยให้ตาแดงลดลงก็ตาม
หัตถการเป็นอีกทางเลือกหลังประเมินความเหมาะสม
หากการดูแลพื้นฐานยังควบคุมอาการได้ไม่ดี แพทย์อาจพิจารณาการรักษาที่ช่วยเรื่องการอุดตันหรือการอักเสบ
เช่น การให้ความร้อนร่วมกับการระบายไขมัน หรือแสง IPL ในผู้ป่วยบางราย
ทางเลือกเหล่านี้มีรายละเอียดและข้อจำกัดต่างกัน จึงควรถามว่าคาดหวังผลด้านใด ต้องรักษากี่ครั้ง และยังต้องดูแลที่บ้านอย่างไร
การมีบริการไม่ได้หมายความว่าผู้มีตาแห้งทุกคนต้องทำ IPL หรือจะได้ผลเท่ากัน
ส่วนการอุดท่อน้ำตา น้ำตาจากซีรัมของผู้ป่วย หรือการรักษาผิวตาขั้นสูงเป็นทางเลือกสำหรับปัญหาเฉพาะราย
ไม่ใช่การรักษาเริ่มต้นของ MGD ทุกคน
โอเมกา 3 จำเป็นต่อการรักษาหรือไม่ ข้อมูลเรื่องโอเมกา 3 กับตาแห้งยังให้ผลไม่สอดคล้องกัน งานวิจัย DREAM ที่สนับสนุนโดย National Eye Institute
พบว่าอาหารเสริมน้ำมันปลาไม่ได้ให้ผลดีกว่ายาหลอกอย่างชัดเจนในกลุ่มผู้ป่วยตาแห้งปานกลางถึงรุนแรง
จึงไม่ควรสื่อว่าโอเมกา 3 รักษา MGD ได้แน่นอน หรือใช้แทนการดูแลเปลือกตาและยาที่แพทย์สั่ง
การรับประทานอาหารให้หลากหลายเป็นเรื่องที่ทำได้ แต่หากต้องการอาหารเสริม
ควรปรึกษาแพทย์เรื่องความจำเป็น ยาที่ใช้ร่วม และค่าใช้จ่าย
หลักฐานจากผู้ป่วยตาแห้งกลุ่มหนึ่งไม่สามารถนำไปสรุปผลสำหรับ MGD ทุกชนิดได้ทั้งหมด
การตัดสินใจจึงต้องดูบริบทของแต่ละคน
ความรู้เพิ่มเติม
https://www.thonburihospital.com/mgd-meibomian-gland-dysfunction/
ต่อมน้ำตาทำงานผิดปกติ รู้ทันสัญญาณ “ตาแห้ง–น้ำตาไหล” ก่อนกระทบการมองเห็น