เวลาผมทำเรื่องความดัน จะมีหลายคนเอาค่าของตัวเองมาถามครับ
“145/92 แบบนี้สูงไหม?”
“160/75 ตัวล่างปกติ แบบนี้ยังน่าห่วงไหม?”
“ตัวล่าง 95 แต่ตัวบนไม่สูงมาก อันตรายหรือเปล่า?”
จริง ๆ แล้วคำถามนี้ตอบด้วยการ
เลือก “ตัวบน” หรือ “ตัวล่าง” อย่างเดียวไม่ได้ครับ
เพราะเลขสองตัวนี้กำลังบอกคนละช่วงของการทำงานหัวใจ
และความสำคัญยังเปลี่ยนไปตามอายุด้วย
คนอายุ 35 ที่ได้ 128/98
กับคนอายุ 70 ที่ได้ 162/76
ถึงจะมีความดันผิดปกติเหมือนกัน
แต่ภาพที่อยู่ข้างหลังตัวเลขไม่เหมือนกันครับ
1. ตัวบนสูง โดยเฉพาะในคนอายุมาก ต้องให้ความสำคัญมาก
ตัวบน หรือ Systolic Blood Pressure
คือแรงดันในหลอดเลือดตอนหัวใจกำลังบีบเลือดออกไปครับ
พออายุมากขึ้น หลอดเลือดใหญ่จะค่อย ๆ แข็ง
และยืดหยุ่นน้อยลง เวลาหัวใจบีบเลือดออกมา
แรงดันจึงพุ่งสูงได้ง่ายขึ้น
จึงเห็นค่าประมาณ
160/72
170/78
155/70
คือ “ตัวบนสูง แต่ตัวล่างยังดูปกติ”
ภาวะแบบนี้เรียกว่า Isolated Systolic Hypertension
และเจอได้บ่อยในคนอายุมากครับ
สิ่งที่ไม่ควรทำคือเห็นตัวล่าง 70 กว่าแล้วสบายใจ
เพราะถ้าตัวบนอยู่ 160–170 ซ้ำ ๆ หัวใจ สมอง ไต
และหลอดเลือดยังต้องรับแรงดันสูงทุกครั้งที่หัวใจบีบอยู่ดีครับ
2. ตัวล่างสูง แม้ตัวบนยังไม่มาก ก็ไม่ควรปล่อยผ่าน
ตัวล่าง หรือ Diastolic Blood Pressure คือ
แรงดันในหลอดเลือดตอนหัวใจ
กำลังคลายตัวระหว่างจังหวะเต้นครับ
ถ้าค่าออกมาแบบ
130/96
125/100
138/94
หลายคนจะคิดว่า
“ตัวบนยังไม่ถึง 140 เลย น่าจะยังไม่เป็นอะไร”
แต่ถ้าตัวล่างสูงซ้ำ ๆ ก็แปลว่าระบบหลอดเลือด
ยังมีแรงต้านสูงแม้ในช่วงที่หัวใจกำลังพักครับ
ภาพนี้พบได้ในคนอายุน้อยหรือวัยกลางคน
มากกว่าตัวบนสูงเดี่ยว ๆ และควรย้อนดูต่อ
ทั้งน้ำหนัก อาหารเค็ม การออกกำลัง การนอน
ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ โรคไต รวมถึงยาบางชนิดตามบริบทครับ
3. แล้วถ้าถามว่า “อันไหนอันตรายกว่า?”
ถ้าต้องเลือกเลขเดียว ผมไม่อยากให้ตัดอีกตัวทิ้งครับ
แต่ถ้ามองในคนวัยกลางคนขึ้นไป
โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ตัวบนมักมีความสำคัญ
ต่อความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดเด่นขึ้น
เพราะสัมพันธ์กับทั้ง stroke หัวใจขาดเลือด
หัวใจล้มเหลว และความเสียหายของอวัยวะในระยะยาว
ส่วนคนอายุน้อย ถ้าตัวล่างสูงเด่น
ก็ยังมีความหมายครับ ไม่ควรคิดว่า “ยังไม่แก่ เดี๋ยวค่อยแก้”
จำง่าย ๆ คือ
คนอายุมาก → อย่ามองข้ามตัวบนสูง
คนอายุน้อย → อย่ามองข้ามตัวล่างสูง
ถ้าสูงทั้งคู่ → ต้องจัดการทั้งระบบครับ
ไม่มีเลขไหนได้รับสิทธิ์ให้สูงเรื้อรัง เพียงเพราะอีกเลขยังดูดี
4. ลองเทียบ 3 ค่านี้ จะเห็นภาพชัดขึ้น
ถ้ามีสามคนครับ
คนแรก 165/72
คนที่สอง 128/98
คนที่สาม 158/96
คนแรก ตัวบนสูงเด่น มักเห็นในคนอายุมากหรือหลอดเลือดแข็งขึ้น
คนที่สอง ตัวล่างสูงเด่น แม้ตัวบนดูไม่แรง แต่แรงต้านในหลอดเลือดยังสูง
ส่วนคนที่สาม สูงทั้งคู่ แบบนี้ทั้งช่วงหัวใจบีบและช่วงหัวใจคลายต่างก็มีแรงดันสูงครับ
อีกอย่างที่เจอบ่อยในคนอายุมากคือช่องว่างระหว่างตัวบนกับตัวล่างกว้าง เช่น 170/70
ช่องว่างนี้เรียกว่า Pulse Pressure และถ้ากว้างมากในผู้สูงอายุ อาจสัมพันธ์กับความแข็งของหลอดเลือดได้
แต่ไม่ควรใช้ค่าครั้งเดียววินิจฉัยตัวเองครับ ต้องดูแนวโน้มร่วมด้วย
5. สิ่งที่ทำให้คนพลาดมากที่สุด คือวัดครั้งเดียวแล้วเชื่อทันที
สมมติรีบขับรถมาถึงโรงพยาบาล
เดินขึ้นบันได
นั่งปุ๊บวัดปั๊บ
ได้ 155/92
อย่าเพิ่งรีบสรุปครับ เพราะความดันขึ้นชั่วคราวได้จากหลายอย่าง
ความเครียด
กาแฟ
บุหรี่
ปวดปัสสาวะ
เพิ่งออกแรง
คุยระหว่างวัด
นั่งไขว่ห้าง
หรือผ้าพันแขนไม่พอดี
ถ้าจะวัดที่บ้าน ให้พักประมาณ 5 นาที
หลังพิงพนัก เท้าวางพื้น แขนอยู่ระดับหัวใจ ไม่คุย แล้ววัดซ้ำ 2 ครั้งครับ
สิ่งที่ผมอยากเห็นมากกว่าค่าครั้งเดียว คือ แนวโน้มหลายวัน
เพราะความดันหนึ่งครั้งเหมือนภาพถ่ายหนึ่งใบ
แต่สุขภาพจริงต้องดูทั้งเรื่องครับ
6. ถ้าขึ้นระดับ 180/120 หรือมากกว่านั้น คำถามไม่ใช่ “บนหรือล่างอันตรายกว่า” แล้ว
สมมติวัดได้ 182/122
พักแล้ววัดซ้ำก็ยังใกล้เคียงเดิม
ตรงนี้ต้องดูต่อทันทีว่ามีอาการผิดปกติหรือไม่
เช่น
เจ็บหน้าอก
หายใจลำบาก
แขนขาอ่อนแรง
พูดไม่ชัด
สับสน
ชัก
การมองเห็นเปลี่ยน
หรือปวดศีรษะรุนแรงผิดปกติ
ถ้ามีอาการเหล่านี้ควรประเมินเร่งด่วนครับ
ส่วนถ้าไม่มีอาการ แต่ความดันยังสูงมากต่อเนื่องหลังวัดอย่างถูกวิธี ก็ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้นาน
และไม่ควรรีบออกกำลังหนัก หรือเพิ่มยาเองหลายเม็ดเพื่อกดความดันให้ลงเร็วครับ
7. สุดท้าย อย่าดูแค่เลข ต้องดูว่าอะไรเป็นตัวดันความดันขึ้นทุกวัน
บางคนลดเค็มอย่างเดียว แต่ยัง
นอนวันละ 5 ชั่วโมง
น้ำหนักขึ้น
ไม่ออกกำลัง
กรนหนัก
ดื่มแอลกอฮอล์บ่อย
หรือเครียดสะสม
ความดันก็ยังลงยากครับ
เพราะตัวเลขไม่ได้ขึ้นจากเกลืออย่างเดียว
แต่เกี่ยวกับทั้งน้ำหนัก การออกกำลัง การนอน
โรคไต ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ
ยาบางชนิด แอลกอฮอล์ และพันธุกรรมด้วย
ดังนั้นแทนที่จะถามแค่ว่า
“จะลดตัวบนยังไง?”
หรือ “จะลดตัวล่างยังไง?”
ลองถามเพิ่มว่า
“อะไรในชีวิตเรากำลังดันความดันทั้งระบบขึ้นอยู่?”
คำถามนี้สำคัญกว่าครับ
ถ้าจะจำเรื่องนี้ให้สั้นที่สุด
ตัวบน = แรงดันตอนหัวใจบีบ
ตัวล่าง = แรงดันตอนหัวใจคลาย
ในคนอายุมาก ตัวบนที่สูงมักต้องจับตามากเป็นพิเศษ
ในคนอายุน้อย ตัวล่างสูงซ้ำ ๆ ก็ไม่ควรปล่อย
ถ้าสูงทั้งคู่ ก็ไม่ต้องเลือกว่าจะสนใจเลขไหนครับ ต้องดูทั้งสองตัว
ครั้งหน้าถ้าวัดได้ 150/95 อย่ามองเป็นแค่ “เลขสองก้อน”
ลองถามว่า
150 กำลังบอกอะไร
95 กำลังบอกอะไร
และค่านี้เกิดขึ้นซ้ำมานานแค่ไหนแล้ว
เพราะสิ่งที่น่ากังวลกว่าความดันสูงครั้งเดียว
คือวันที่เราเริ่มชินกับตัวเลขสูง
จนคิดว่ามันเป็นค่าปกติของตัวเองไปแล้วครับ
วัดความดัน ตัวบนสูง กับ ตัวล่างสูง อันไหนอันตรายกว่ากัน?