มารู้จักแมลงสาปที่พบบ่อยในไทย กว่า 7 สายพันธุ์

กระทู้สนทนา

ชีววิทยา วิทยาศาสตร์ วงจรชีวิตสัตว์โลก ธรณีวิทยา อนุรักษ์สิ่งแวดล้อม

แมลงสาบที่หลายคนนึกถึงอาจเป็นตัวสีน้ำตาลที่วิ่งหนีหายเข้าใต้ตู้ หรือบางครั้งบินว่อนในครัวตอนกลางคืน แต่ในประเทศไทยมีแมลงสาบอยู่หลากหลายชนิดกว่านั้นมาก และแต่ละชนิดก็มีวิถีชีวิตแตกต่างกัน ตั้งแต่ชนิดที่ปรับตัวเข้ากับการอาศัยอยู่ร่วมกับมนุษย์ได้ดีมาก ไปจนถึงชนิดที่ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ตามดิน ใบไม้ และเศษซากพืช

จากการสำรวจแมลงสาบในพื้นที่เมืองของประเทศไทย รวมถึงการสำรวจภายในอาคารในกรุงเทพมหานคร พบแมลงสาบหลายชนิดที่มีถิ่นอาศัยและความชุกแตกต่างกัน บางชนิดพบได้บ่อยในบ้านและอาคาร ขณะที่บางชนิดพบตามสวน พื้นดิน หรือบริเวณที่มีวัสดุอินทรีย์สะสม

และแน่นอนว่า แมลงสาบในประเทศไทยไม่ได้มีเพียง 7 ชนิด รายชื่อที่หยิบมาเล่าในครั้งนี้เป็นเพียงตัวอย่างของชนิดที่คนไทยมีโอกาสพบเห็นหรือคุ้นเคย ทั้งในบ้าน อาคาร สวน และพื้นที่ธรรมชาติ ไม่ได้หมายความว่านี่คือ 7 ชนิดที่พบมากที่สุดในทุกพื้นที่ของประเทศไทย เพราะชนิดที่พบและความถี่ในการพบสามารถแตกต่างกันไปตามพื้นที่และสภาพแวดล้อม

1. แมลงสาบเยอรมัน

German cockroach

Blattella germanica

แม้จะมีชื่อว่า “แมลงสาบเยอรมัน” แต่ชื่อไม่ได้หมายความว่ามันมีถิ่นกำเนิดเฉพาะในประเทศเยอรมนี ปัจจุบันมันเป็นหนึ่งในแมลงสาบที่ปรับตัวเข้ากับการอยู่อาศัยร่วมกับมนุษย์ได้ดีมาก

ตัวมีขนาดค่อนข้างเล็กเมื่อเทียบกับแมลงสาบชนิดอื่น และมักพบในบริเวณที่มีอาหาร น้ำ และความอบอุ่น เช่น ห้องครัว ร้านอาหาร และพื้นที่เก็บอาหาร

มันเป็นนักหลบซ่อนตัวจริงในช่วงกลางวัน และมักออกหากินในเวลากลางคืน โดยใช้รอยแยกเล็ก ๆ ตามตู้ ผนัง หรืออุปกรณ์ต่าง ๆ เป็นที่หลบซ่อน

2. แมลงสาบคาดสีน้ำตาล

Brown-banded cockroach

Supella longipalpa

แมลงสาบชนิดนี้มีขนาดเล็กและสังเกตได้จากแถบสีอ่อนที่พาดขวางบริเวณลำตัวและปีก ซึ่งเป็นที่มาของชื่อ Brown-banded หรือ “คาดสีน้ำตาล”

สิ่งที่น่าสนใจคือมันไม่ได้ต้องการความชื้นสูงเท่าแมลงสาบบางชนิด จึงสามารถพบได้ตามพื้นที่ที่ค่อนข้างแห้งภายในอาคาร รวมถึงบริเวณเฟอร์นิเจอร์ ห้องนอน และพื้นที่เหนือระดับพื้น

ในกรุงเทพมหานคร มีการพบชนิดนี้ในอาคารหลายประเภท และเป็นหนึ่งในแมลงสาบที่พบได้บ่อยจากการสำรวจภายในอาคาร

3. แมลงสาบอเมริกัน

American cockroach

Periplaneta americana

นี่คือหนึ่งในแมลงสาบที่คนไทยคุ้นหน้าคุ้นตามากที่สุด และเป็นชนิดที่มีขนาดใหญ่กว่าสองชนิดแรกอย่างเห็นได้ชัด

ลำตัวมีสีน้ำตาลแดงถึงน้ำตาลเข้ม และมีขอบสีเหลืองอ่อนบริเวณแผ่นหลังส่วนหัว

มันชอบสภาพแวดล้อมที่อบอุ่นและชื้น จึงมักพบตามท่อระบายน้ำ ระบบระบายน้ำ ห้องใต้ดิน หรือบริเวณที่มีความชื้นสูง และสามารถเคลื่อนที่เข้าสู่อาคารได้อย่างรวดเร็ว

จากการสำรวจพื้นที่เมือง 14 จังหวัดของประเทศไทยในปี 2001 แมลงสาบอเมริกันเป็นชนิดที่พบมากที่สุดในการสำรวจครั้งนั้น คิดเป็นประมาณ 60.9% ของแมลงสาบที่จับได้ทั้งหมด

4. แมลงสาบฟูริจิโนซ่า

Smokybrown cockroach

Periplaneta fuliginosa

ชื่อวิทยาศาสตร์ fuliginosa มีรากศัพท์จากภาษาละตินที่สื่อถึง “เขม่า” ซึ่งเข้ากับลักษณะสีเข้มของแมลงสาบชนิดนี้

ตัวมีสีน้ำตาลเข้มไปจนถึงน้ำตาลดำ บางตัวอาจเห็นโทนสีน้ำตาลแดงได้ชัด โดยเฉพาะเมื่ออยู่ในแสง

แมลงสาบฟูริจิโนซ่ามีปีกพัฒนาดีและสามารถบินได้ มักพบตามบริเวณรอบบ้าน สวน กองใบไม้ หรือวัสดุอินทรีย์ต่าง ๆ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีความชื้นและมีที่หลบซ่อน

จึงเป็นอีกชนิดที่ทำให้เห็นว่า “แมลงสาบ” ไม่ได้หมายถึงสัตว์ที่อาศัยอยู่ในบ้านเพียงอย่างเดียว

5. แมลงสาบออสเตรเลีย

Australian cockroach

Periplaneta australasiae

หน้าตาคล้ายแมลงสาบอเมริกันอยู่พอสมควร แต่โดยทั่วไปมีขนาดเล็กกว่า และมีลวดลายสีเหลืองอ่อนที่ขอบปีก ซึ่งช่วยให้สังเกตแยกออกจากญาติที่หน้าตาคล้ายกันได้

มันพบได้ทั้งบริเวณภายนอกและภายในอาคาร โดยมักเกี่ยวข้องกับพื้นที่อบอุ่นและชื้น เช่น สวน พื้นที่รอบอาคาร และบริเวณที่มีพืชพรรณหรือวัสดุอินทรีย์

ในประเทศไทยจึงสามารถพบมันได้ตั้งแต่บริเวณบ้านไปจนถึงพื้นที่สีเขียวรอบ ๆ อาคาร

6. แมลงสาบผี

Harlequin cockroach

Neostylopyga rhombifolia

แมลงสาบชนิดนี้อาจเป็นตัวที่สะดุดตาที่สุดในบรรดา 7 ชนิด เพราะลำตัวมีลวดลายสีดำ เหลือง ส้ม และน้ำตาลที่ตัดกันอย่างชัดเจน

ชื่อ Harlequin มาจากตัวละคร Harlequin ในละครตลกอิตาลีแบบ Commedia dell’arte ซึ่งมักปรากฏในเครื่องแต่งกายที่มีลวดลายหลายสี

แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าสีสันคือมัน “บินไม่ได้” ทั้งเพศผู้และเพศเมียไม่มีปีกหลัง และปีกคู่หน้าก็ลดรูปจนไม่สามารถใช้บินได้

แม้จะดูแตกต่างจากภาพจำของแมลงสาบทั่วไป แต่ชนิดนี้ก็สามารถพบตามที่อยู่อาศัยของมนุษย์ได้เช่นกัน รวมถึงบริเวณบ้านและห้องครัว

7. แมลงสาบสุรินัม

Surinam cockroach

Pycnoscelus surinamensis

แมลงสาบสุรินัมมีวิถีชีวิตที่ต่างออกไปจากแมลงสาบในบ้านหลายชนิด เพราะมักเกี่ยวข้องกับดิน ใบไม้ผุ เศษซากพืช และวัสดุอินทรีย์ในบริเวณที่มีความชื้น

ชื่อ “แมลงแกลบ” ที่พบในภาษาไทยบางแหล่งก็ถูกใช้เรียกแมลงสาบชนิดนี้

เรื่องที่น่าสนใจที่สุดอยู่ที่การสืบพันธุ์ เพราะสายพันธุ์หรือกลุ่มประชากรของ P. surinamensis มีสายที่ประกอบด้วยเพศเมียและสามารถสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ หรือ parthenogenesis ได้ หมายความว่าเพศเมียสามารถให้กำเนิดลูกได้โดยไม่ต้องผสมพันธุ์กับเพศผู้

นี่เป็นอีกตัวอย่างที่ทำให้เห็นว่า แม้แต่เรื่องการสืบพันธุ์ แมลงสาบแต่ละชนิดก็มีวิวัฒนาการและกลยุทธ์ชีวิตที่แตกต่างกัน

สิ่งที่น่าสนใจคือ แมลงสาบทั้ง 7 ชนิดนี้ไม่ได้มีชีวิตเหมือนกันทั้งหมด บางชนิดปรับตัวจนเชี่ยวชาญในการอาศัยอยู่ร่วมกับมนุษย์ ขณะที่บางชนิดพบได้ตามสวน ดิน ใบไม้ หรือซากพืช และไม่ได้พึ่งพาพื้นที่ภายในบ้านเป็นหลัก

ดังนั้นครั้งต่อไปที่เห็นแมลงสาบวิ่งผ่านพื้น อาจลองสังเกตมันสักนิด เพราะสิ่งที่เราเรียกรวม ๆ ว่า “แมลงสาบ” อาจเป็นสัตว์คนละชนิดกันโดยสิ้นเชิง และแต่ละตัวก็มีเรื่องราวของตัวเองซ่อนอยู่หลังเปลือกแข็งและหนวดยาวคู่นั้น

บางครั้ง สัตว์ที่เราคุ้นตาที่สุด ก็อาจเป็นสัตว์ที่เรารู้จักน้อยที่สุด