"บุญซำฮะ" ประเพณีปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายที่กำลังเลือนหายไปจากรอยฝอยอีสาน
หากพูดถึง "ฮีตสิบสอง คองสิบสี่" หรือประเพณี 12 เดือนของชาวอีสาน หลายคนคงคุ้นเคยกับบุญบั้งไฟ บุญข้าวจี่ หรือบุญประทับดิน แต่มีอยู่ประเพณีหนึ่งที่งดงามและแฝงไปด้วยกุศโลบายในการดูแลชุมชน ทว่าปัจจุบันกลับหาดูได้ยากเต็มที นั่นคือ "ประเพณีบุญซำฮะ" หรือที่เรียกกันติดปากว่า **"บุญชำระ"**
บุญซำฮะ คืออะไร และทำกันช่วงไหน?
คำว่า "ซำฮะ"มเป็นภาษาอีสานที่ตรงกับคำว่า "ชำระ"
ในภาษาไทยกลาง ประเพณีนี้จะจัดขึ้นใน เดือนเจ็ด (ประมาณเดือนมิถุนายน)
ซึ่งเป็นช่วงที่ย่างเข้าสู่ฤดูฝนอย่างเต็มตัว
หัวใจสำคัญของบุญซำฮะคือการ "ปัดกวาดเช็ดล้างชุมชนให้สะอาดสะอ้าน" ทั้งในทางกายภาพและทางจิตวิญญาณ โดยชาวบ้านจะร่วมใจกันทำความสะอาดบ้านเรือน ถนนหนทาง ไปจนถึงการทำพิธีเซ่นไหว้หลักเมืองหรือมเหศักดิ์หลักบ้าน (ผีบรรพบุรุษที่คอยปกป้องหมู่บ้าน) มีการนิมนต์พระสงฆ์มาสวดปัดเป่าสิ่งชั่วร้าย โรคภัยไข้เจ็บ และเสนียด
ให้ออกไปจากชุมชน เพื่อเตรียมรับมือกับฤดูกาลทำนาที่กำลังจะมาถึงด้วยความร่มเย็นเป็นสุข
ทำไม "บุญซำฮะ" ขนานใหญ่ถึงหายไปในปัจจุบัน?
ในยุคดั้งเดิม บุญซำฮะถือเป็นงานใหญ่ที่ทุกคนในหมู่บ้านต้องล็อกวันมารวมตัวกัน แต่ในปัจจุบัน พิธีกรรมที่เคยคึกคักกลับลดขนาดลงจนเหลือเพียงการไหว้ผีบรรพบุรุษในบ้าน หรือบางพื้นที่ก็สูญหายไปเลย โดยมีสาเหตุหลักๆ มาจากความเปลี่ยนแปลง 2 ด้าน:
1. การเข้ามาของระบบสาธารณสุขสมัยใหม่
ในอดีต ช่วงเดือนเจ็ดที่เป็นฤดูฝน มักจะมาพร้อมกับโรคระบาด เช่น ไข้ป่า ท้องร่วง หรือโรคระบาดในสัตว์เลี้ยง (วัว ควาย) ชาวบ้านที่ยังไม่มีความรู้เรื่องเชื้อโรคจึงใช้ "บุญซำฮะ" เป็นกุศโลบายและที่พึ่งทางใจในการทำความสะอาดหมู่บ้านเพื่อป้องกันโรค
แต่ในปัจจุบัน เมื่อมีสถานีอนามัย โรงพยาบาล มีวัคซีน และยาปฏิชีวนะ ความจำเป็นในการทำพิธีกรรมเพื่อไล่โรคภัยจึงลดบทบาทลงไปโดยปริยาย
2. บทบาทของการจัดการท้องถิ่นยุคใหม่
แต่ก่อนไม่มีรถขยะ ไม่มีเทศบาล ชาวบ้านต้องพึ่งพาแรงงานของกันและกันในการขุดลอกคูคลองหรือถางหญ้าตามทางเดิน ปัจจุบันหน้าที่ดูแลความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของชุมชนถูกส่งต่อไปยัง "อบต. หรือ เทศบาล" ที่มีเจ้าหน้าที่และเครื่องจักรคอยจัดการให้ตลอดทั้งปี ส่งผลให้ภาพของชาวบ้านทั้งหมู่บ้านจับไม้กวาด จอบ เสียม ออกมาร่วมใจกัน "ซำฮะ" เมืองแบบพร้อมหน้าพร้อมตา กลายเป็นภาพที่หาดูได้ยากยิ่ง
บทสรุป: แม้ว่า "บุญซำฮะ" ในรูปแบบของการทำความสะอาดครั้งใหญ่และการสวดไล่สิ่งอัปมงคลจะค่อยๆ จางหายไปตามกาลเวลา แต่จิตวิญญาณเรื่องความสามัคคีและการดูแลบ้านเกิดให้ร่มเย็น ก็ยังคงฝังอยู่ในวิถีชีวิตของคนอีสาน เพียงแค่เปลี่ยนรูปแบบไปตามบริบทของโลกยุคใหม่เท่านั้นเอง
ภาคอีสานมีประเพณี “บุญซำฮะ”
หากพูดถึง "ฮีตสิบสอง คองสิบสี่" หรือประเพณี 12 เดือนของชาวอีสาน หลายคนคงคุ้นเคยกับบุญบั้งไฟ บุญข้าวจี่ หรือบุญประทับดิน แต่มีอยู่ประเพณีหนึ่งที่งดงามและแฝงไปด้วยกุศโลบายในการดูแลชุมชน ทว่าปัจจุบันกลับหาดูได้ยากเต็มที นั่นคือ "ประเพณีบุญซำฮะ" หรือที่เรียกกันติดปากว่า **"บุญชำระ"**
บุญซำฮะ คืออะไร และทำกันช่วงไหน?
คำว่า "ซำฮะ"มเป็นภาษาอีสานที่ตรงกับคำว่า "ชำระ"
ในภาษาไทยกลาง ประเพณีนี้จะจัดขึ้นใน เดือนเจ็ด (ประมาณเดือนมิถุนายน)
ซึ่งเป็นช่วงที่ย่างเข้าสู่ฤดูฝนอย่างเต็มตัว
หัวใจสำคัญของบุญซำฮะคือการ "ปัดกวาดเช็ดล้างชุมชนให้สะอาดสะอ้าน" ทั้งในทางกายภาพและทางจิตวิญญาณ โดยชาวบ้านจะร่วมใจกันทำความสะอาดบ้านเรือน ถนนหนทาง ไปจนถึงการทำพิธีเซ่นไหว้หลักเมืองหรือมเหศักดิ์หลักบ้าน (ผีบรรพบุรุษที่คอยปกป้องหมู่บ้าน) มีการนิมนต์พระสงฆ์มาสวดปัดเป่าสิ่งชั่วร้าย โรคภัยไข้เจ็บ และเสนียด
ทำไม "บุญซำฮะ" ขนานใหญ่ถึงหายไปในปัจจุบัน?
ในยุคดั้งเดิม บุญซำฮะถือเป็นงานใหญ่ที่ทุกคนในหมู่บ้านต้องล็อกวันมารวมตัวกัน แต่ในปัจจุบัน พิธีกรรมที่เคยคึกคักกลับลดขนาดลงจนเหลือเพียงการไหว้ผีบรรพบุรุษในบ้าน หรือบางพื้นที่ก็สูญหายไปเลย โดยมีสาเหตุหลักๆ มาจากความเปลี่ยนแปลง 2 ด้าน:
1. การเข้ามาของระบบสาธารณสุขสมัยใหม่
ในอดีต ช่วงเดือนเจ็ดที่เป็นฤดูฝน มักจะมาพร้อมกับโรคระบาด เช่น ไข้ป่า ท้องร่วง หรือโรคระบาดในสัตว์เลี้ยง (วัว ควาย) ชาวบ้านที่ยังไม่มีความรู้เรื่องเชื้อโรคจึงใช้ "บุญซำฮะ" เป็นกุศโลบายและที่พึ่งทางใจในการทำความสะอาดหมู่บ้านเพื่อป้องกันโรค
แต่ในปัจจุบัน เมื่อมีสถานีอนามัย โรงพยาบาล มีวัคซีน และยาปฏิชีวนะ ความจำเป็นในการทำพิธีกรรมเพื่อไล่โรคภัยจึงลดบทบาทลงไปโดยปริยาย
2. บทบาทของการจัดการท้องถิ่นยุคใหม่
แต่ก่อนไม่มีรถขยะ ไม่มีเทศบาล ชาวบ้านต้องพึ่งพาแรงงานของกันและกันในการขุดลอกคูคลองหรือถางหญ้าตามทางเดิน ปัจจุบันหน้าที่ดูแลความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของชุมชนถูกส่งต่อไปยัง "อบต. หรือ เทศบาล" ที่มีเจ้าหน้าที่และเครื่องจักรคอยจัดการให้ตลอดทั้งปี ส่งผลให้ภาพของชาวบ้านทั้งหมู่บ้านจับไม้กวาด จอบ เสียม ออกมาร่วมใจกัน "ซำฮะ" เมืองแบบพร้อมหน้าพร้อมตา กลายเป็นภาพที่หาดูได้ยากยิ่ง
บทสรุป: แม้ว่า "บุญซำฮะ" ในรูปแบบของการทำความสะอาดครั้งใหญ่และการสวดไล่สิ่งอัปมงคลจะค่อยๆ จางหายไปตามกาลเวลา แต่จิตวิญญาณเรื่องความสามัคคีและการดูแลบ้านเกิดให้ร่มเย็น ก็ยังคงฝังอยู่ในวิถีชีวิตของคนอีสาน เพียงแค่เปลี่ยนรูปแบบไปตามบริบทของโลกยุคใหม่เท่านั้นเอง