ความสุข (พุทธศาสนา) อธิบายแบบนี้ก็ดีนะ

ผมได้อ่านหนังสือหนาๆ เล่มหนึ่ง เขาเขียนเกี่ยวกับ ศาสนาพุทธ ไว้ได้ดี ผมจึงอยากเอามาแบ่งปันกันครับ
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้เซเปียนส์: ประวัติย่อมนุษยชาติ: Yuval Noah Harari (หน้า : 537-540)
พิมพ์เสร็จละคับ แต่กดผิดที่ทำไว้เลยหายไป 55 (แก้ไขละ เนื้อหาอยู่ในสปอยข้างล่างนะ)
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้...ศาสนาและปรัชญาส่วนใหญ่จึงเข้าถึงความสุขด้วยวิธีการที่แตกต่างจากวิธีการแบบลัทธิเสรีนิยมเป็นอย่างมาก มุมมองแบบพุทธศาสนิกชนดูจะมีความน่าสนใจมากเป็นพิเศษ เป็นไปได้ว่าศาสนาพุทธให้ความสำคัญกับเรื่องของความสุขมากกว่าคำสอนในศาสนาอื่น ๆ นานถึง 2,500 ปีมาแล้วที่พุทธศาสนิกชนศึกษาเรื่องแก่นและเหตุของความทุกข์อย่างเป็นระบบ ซึ่งก็เป็นเหตุผลที่ว่าเหตุใดชุมชนวิทยาศาสตร์จึงหันมาให้ความสนใจทั้งหลักปรัชญาและวิธีเข้าสมาธิของศาสนานี้มากขึ้นเรื่อย ๆ

ศาสนาพุทธมองเรื่องความสุขอย่างลึกซึ้งในแบบคล้ายคลึงกับผลจากการวิจัยด้านชีววิทยา กล่าวคือความสุขเป็นผลจากกระบวนการที่เกิดขึ้นภายในร่างกายของเราเอง ไม่ได้เกิดจากเหตุการณ์จากโลกภายนอก อย่างไรก็ตาม แม้จะเริ่มต้นจากปัญญาญาณแบบเดียวกัน แต่ศาสนาพุทธมีข้อสรุปที่แตกต่างออกไปเป็นอย่างยิ่ง

ตามหลักของพุทธศาสนาแล้ว คนส่วนใหญ่จะมองความสุขว่าเป็นความรู้สึกที่น่ายินดี ขณะที่เห็นว่าความทุกข์เป็นความรู้สึกที่ไม่น่ายินดี ผลก็คือผู้คนจะให้ความสำคัญยิ่งกับความรู้สึก จนมีกิเลสปรารถนาจะมีความเพลิดเพลินมากยิ่งๆ ขึ้นไป และพยายามหลีกเลี่ยงความรู้สึกเจ็บปวด ตลอดชั่วชีวิตของเรา ไม่ว่าจะทำอะไรก็ตาม ไม่ว่าจะเกาขา นั่งกระสับกระส่ายไปมาที่เก้าอี้ หรือออกไปสู้รบในสงครามโลก ทั้งหมดนั้นก็เป็นเพียงความพยายามที่จะทำให้รู้สึกเพลิดเพลินได้มากขึ้น

ในทางพุทธศาสนาแล้ว ปัญหาที่แท้จริงก็คือความรู้สึกของเราไม่ได้เป็นอะไรมากไปกว่าการสั่นไหวของจิตใจอย่างต่อเนื่องที่เปลี่ยนแปลงไปทุกขณะราวกับคลื่นในมหาสมุทร เมื่อ 5 นาทีก่อนเราอาจจะรู้สึกมีความยินดีและเต็มเปี่ยมไปด้วยเป้าหมาย แต่ตอนนี้ความรู้สึกเหล่านั้นกลับเหือดหายไปจนหมดสิ้น และอาจจะกำลังรู้สึกเศร้าโศกผิดหวังอย่างหนัก ดังนั้นหากต้องการจะรู้สึกเพลินเพลินยินดีก็จะต้องคอยไล่ตามความรู้สึกเหล่านั้นอยู่ตลอด ขณะเดียวกันก็ต้องคอยขับไล่ความรู้สึกที่ไม่น่าอภิรมย์ไปด้วย แม้จะทำได้สำเร็จ แต่เพียงไม่นานก็จะต้องเริ่มใหม่ทั้งหมดอีกครั้ง โดยไม่เคยได้รับรางวัลที่ยั่งยืนสำหรับความยากลำบากนี้เลย

เหตุใดการได้รับรางวัลที่มีอายุแสนสั้นเช่นนี้จึงได้มีความสำคัญมากนัก? เหตุใดจึงต้องพยายามต่อสู้ดิ้นรนขนาดหนักเพื่อที่จะบรรลุสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่แทบจะหายไปทันทีที่ปรากฏขึ้น? ในทางพุทธศาสนานั้น รากเหง้าของความทุกข์ไม่ใช่ทั้งความรู้สึกเจ็บปวดและความเศร้าโศกเสียใจ อีกทั้งไม่ใช่แม้กระทั่งความไร้จุดหมายในชีวิต แต่รากเหง้าของความทุกข์กลับเป็นการไล่ตามหาความรู้สึกที่มีอายุแสนสั้นอย่างเปล่าประโยชน์อยู่อย่างไม่หยุดหย่อนจนทำให้เราเกิดความเครียด กระสับกระส่าย และไม่เคยรู้สึกพอ เนื่องจากการกระทำเช่นนี้ไม่อาจจะประสบกับความสมหวังได้เลย แม้เราจะประสับกับเรื่องน่ายินดี แต่ก็ไม่เพียงพอ เพราะจะเกิดความกลัวว่าความรู้สึกดังกล่าวจะหายไปอย่างรวดเร็ว และมีกิเลสอยากให้ความรู้สึกเช่นนี้คงอยู่และเพิ่มมากขึ้น

ผู้คนจะถูกปลดปล่อยจากความทุกข์ได้ไม่ใช่ด้วยการทำให้ประสบความยินดีซ้ำแล้วซ้ำเล่า แทนที่จะเป็นเช่นนั้นพวกเขาควรจะทำความเข้าใจเกี่ยวกับธรรมชาติของความไม่จีรังของความรู้สึกทั้งหลายและหยุดไขว่คว้าหาพวกมัน นี่เองที่เป็นเป้าหมายการฝึกสมาธิวิปัสสนาของพุทธศาสนิกชน ในการทำสมาธิคุณจะต้องสำรวจจิตใจและร่างกายอย่างใกล้ชิด รับรู้การเกิดขึ้นและดับไปของความรู้ทั้งมวลอย่างไม่หยุดหย่อน และตระหนักรู้ว่าการไล่ตามความรู้สึกต่าง ๆ เป็นเรื่องเปล่าประโยชน์มากเพียงใด เมื่อหยุดไขว่คว้าจิตใจก็จะผ่อนคลาย กระจ่างแจ้ง และรู้สึกพึงใจ ความรู้สึกทุกรูปแบบจะยังคงเกิดขึ้นและดับไป ไม่ว่าจะเป็นความดีใจ ความโกรธขึ้ง ความเบื่อหน่าย หรือราคะ แต่เมื่อใดที่หยุดไขว่คว้าความรู้สึกแบบใดก็ตาม เราก็จะสามารถยอมรับตนเองได้อย่างที่มันเป็นจริง ๆ เราก็จะมีชีวิตอยู่กับปัจจุบันขณะ แทนที่จะเพ้อฝันไปกับสิ่งอาจจะเป็น

ความสงบที่เกิดขึ้นจะลึกซึ้งเสียจนกระทั่งคนที่ตลอดชีวิตวุ่นอยู่กับการวิ่งไล่ไขว่คว้าหาความพึงพอใจอย่างบ้าคลั่งแทบจะจินตนาการไม่ออก ไม่ต่างอะไรกับชายสักคนที่ยืนอยู่ที่ชายหาดนานหลายทศวรรษ เฝ้ารอคลื่นลูก ‘สวย’ และพยายามจะป้องกันไม่ให้มันถูกซัดหายไป พร้อม ๆ กันนั้นก็พยายามผลักคลื่น ‘น่าเกลียด’ ออกไปให้ห่างตัว แม้เวลาผ่านไปวันแล้ววันเล่าชายคนดังกล่าวก็ยังคงยืนหยัดอยู่ที่ชายหาด ผลักดันตัวเองให้ทำเรื่องที่ไร้ประโยชน์โพดผลดังกล่าว จนในที่สุดเมื่อเขานั่งลงบนพื้นทรายและเพียงเฝ้ามองลูกคลื่นที่ผ่านมาและผ่านไปด้วยความยินดี จึงพบว่าช่างสงบสุขเสียนี่กระไร!

แนวคิดแบบนี้อาจจะฟังดูแปลกปลอมสำหรับวัฒนธรรมแบบเสรีนิยมสมัยใหม่ ในยามที่ขบวนการนิวเอจ(New Age Movement) เผชิญหน้ากับปัญญาญาณแบบชาวพุทธ พวกเขาก็แปลงสิ่งเหล่านี้ให้อยู่ในรูปของเสรีนิยมเพื่อให้สามารถเข้าใจได้ ลัทธินิวเอจมักจะยกข้อโต้แย้งที่ว่า “ความสุขไม่ได้ขึ้นกับสภาวะภายนอก แต่ขึ้นกับสิ่งที่เรารู้สึกอยู่ภายใน ผู้คนควรหยุดไขว่คว้าความสำเร็จภายนอกอย่างมั่งคั่งกับสถานะทางสังคม และพยายามเชื่อมโยงกับความรู้สึกภายในตัวเอง” หรืออาจจะสรุปอย่างรวบรัดว่า “ความสุขเริ่มจากข้างใน” เรื่องนี้ก็เป็นอย่างเดียวกับที่นักชีววิทยาสรุปไว้ แต่ตรงกันข้ามกับที่พระพุทธเจ้าตรัสสอน

พระพุทธองค์ทรงเห็นพ้องกับชีววิทยาสมัยใหม่และขบวนการนิวเอจในข้อที่ว่าความสุขไม่ได้ขึ้นกับสภาวะภายนอก แต่กระนั้นปัญญาณาณที่สำคัญและลึกซึ้งเกินไปกว่านั้นได้แก่ความเชื่อที่ว่าความสุขที่แท้จริงไม่ได้ขึ้นอยู่กับความรู้สึกภายในของเราเช่นกัน ความจริงก็คือยิ่งเราให้ความสำคัญกับความรู้สึกของตัวเองมากยิ่งขึ้นเท่าใด เราก็ยิ่งมีความอยากเพิ่มมากขึ้นเท่านั้น และเราก็จะยิ่งมีความทุกข์มากยิ่งขึ้นไปด้วย คำชี้แนะจากพระพุทธเจ้าก็คือต้องหยุดไขว่คว้าไม่เพียงแต่ความสำเร็จภายนอก แต่ยังต้องเลิกไขว่คว้าความรู้สึกภายในด้วยเช่นกัน

สรุปก็คือแบบสอบถามความเป็นอยู่ที่ดีตามอัตวิสัยทำให้เรารู้ว่าความสุขของเราขึ้นกับความรู้สึกแบบอัตวิสัยของเรา และทำให้รู้ว่าการไขว่คว้าหาความสุขจะทำได้ก็ด้วยการไขว่คว้าหาสภาวะทางอารมณ์บางอย่าง ในทางตรงกันข้าม ปรัชญาและศาสนาดั้งเดิมจำนวนมาก เช่น ศาสนาพุทธ กลับมองว่ากุญแจหลักไปสู่ความสุขได้แก่ การรู้จักตัวตนของเราเองอย่างแท้จริง กล่าวคือเข้าใจว่าเราเป็นใครหรือเป็นอะไรกันแน่ คนส่วนใหญ่เข้าใจผิดเกี่ยวกับความรู้สึก ความนึกคิด ความชอบและไม่ชอบของตัวเอง เมื่อพวกเขาโกรธ พวกเขาจะคิดว่า ‘ฉันโกรธ นี่คือความโกรธของฉัน’ ผลก็คือพวกเขาต้องใช้เวลาชั่วชีวิตพยายามหลีกเลี่ยงความรู้สึกบางอย่างและพยายามไขว่คว้าหาความรู้สึกบางอย่าง พวกเขาไม่เคยตระหนักเลยว่าอารมณ์พวกนี้ไม่ใช่อารมณ์ของพวกเขาเลย และการไขว่คว้าตามหาความรู้สึกบางอย่างก็เพียงแต่ทำให้พวกเขาติดกับอยู่ในความทุกข์เท่านั้น

หากเรื่องที่กล่าวมานี้ถูกต้อง การทำความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของความสุขก็อาจจะไปผิดทางกันหมด เป็นไปได้ว่าการที่ความคาดหวังของผู้คนได้รับการเติมเต็ม หรือการที่พวกเขารู้สึกยินดีมีสุข ก็ไม่ได้มีความสลักสำคัญอะไรมากนัก คำถามหลักจึงควรจะเป็นว่าผู้คนเรียนรู้ความจริงเกี่ยวกับตัวพวกเขาเองหรือไม่? เรามีหลักฐานใดบ้างหรือไม่ว่าคนในทุกวันนี้เข้าใจความจริงในข้อนี้ดีกว่าพรานป่าโบราณหรือชาวไร่ยุคกลาง?
นักวิชาการเริ่มศึกษาประวัติศาสตร์ของความสุขเพียงแค่ไม่กี่ปีที่ผ่านมา และเรายังคงเริ่มตั้งทฤษฎี สร้างสูตรคำนวณ และค้นหาวิธีการวิจัยที่เหมาะสมกันอยู่ คงเร็วเกินกว่าจะยอมรับข้อสรุปที่ไม่ยืดหยุ่น และจบการอภิปรายทั้งที่ยังแทบจะไม่ได้เริ่มต้นศึกษากันจริงจังเลย เรื่องสำคัญที่ต้องรู้ก็คือเราควรใช้วิธีการศึกษาที่แตกต่างกันให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้ และต้องถามคำถามที่ถูกต้อง...