พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 คือ "ต้นไม้พิษ" นั้น เกิดจากกลุ่มนักปฏิรูปและนักวิชาการสายปฏิบัติมองว่า กฎหมายฉบับนี้เข้ามา "ล้มล้างและตัดทอน" ระบบสวัสดิการศึกษาถ้วนหน้า 15 ปี ที่เคยทำสำเร็จจริงเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์เมื่อวันที่ 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2540 แล้วแทนที่ด้วยระบบราชการที่เน้นเอกสารและการประเมินผล จนทำให้คุณภาพการศึกษาไทยดิ่งลงตลอด 3 ทศวรรษที่ผ่านมา [[url=https://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/A/074/1.PDF]1[/url], [url=https://www.scribd.com/document/797887989/%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%9B%E0%B8%A2-%E0%B8%AD-%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%8D%E0%B8%8D%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%A8%E0%B8%B6%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B2%E0%B9%81%E0%B8%AB-%E0%B8%87%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B4-2542]2[/url], [url=https://www.academia.edu/100842351/The_Thai_National_Education_Act_in_Context]3[/url], [url=https://translate.google.com/translate?u=https://www.facebook.com/ThaiEnquirer/posts/education-ministry-proposes-decentralisation-teacher-reforms-in-new-education-ac/1536295038508412/&hl=th&sl=en&tl=th&client=sge]4[/url]]
ความล้มเหลวเชิงโครงสร้างที่ทำให้ พ.ร.บ. 2542 ถูกวิพากษ์วิจารณ์อย่างรุนแรง มีอยู่ 4 ประเด็นหลักดังนี้ครับ
1. การลดหย่อนบริการและโอกาส (จาก 15 ปี เหลือ 12 ปี)
ตัดงบเด็กเล็ก: นโยบายอภิวัฒน์การศึกษา 2538 ได้รวมเอาการศึกษาชั้นอนุบาล (อายุ 3-5 ปี) เข้ามาเป็นสวัสดิการถ้วนหน้าเพื่อปูรากฐานสมอง แต่ พ.ร.บ. 2542 เลือกตัดสิทธิเหลือเพียง "ไม่น้อยกว่า 12 ปี" ส่งผลให้เด็กเล็กในครอบครัวยากจนหลุดจากระบบสวัสดิการเต็มรูปแบบไปโดยปริยาย [[url=http://backoffice.onec.go.th/uploads/Book/2184-file.pdf]1[/url], [url=https://translate.google.com/translate?u=https://www.onesqa.or.th/upload/download/file_697c80087cce7f0f83ce0e2a98205aa3.pdf&hl=th&sl=en&tl=th&client=sge]2[/url]]
2. กับดัก "ระบบประกันคุณภาพ" (สมศ.) ที่ทำลายเวลาของครู
ครูเฝ้ากระดาษ: มาตรา 49 ของ พ.ร.บ. 2542 จัดตั้ง สำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (สมศ.) บีบให้ครูทั่วประเทศต้องทิ้งห้องเรียนมาทำ "เอกสารและแฟ้มผลงาน" เพื่อเตรียมรับการประเมินทุกๆ 5 ปี [[url=https://translate.google.com/translate?u=https://ops.moe.go.th/wp-content/uploads/2023/03/NATIONAL_EDUCATION_ACTB.E._2542.pdf&hl=th&sl=en&tl=th&client=sge]1[/url]]
ผลลัพธ์ย้อนแย้ง: ยิ่งประเมินกระดาษผ่านฉลุย แต่คะแนนทักษะจริง เช่น [url=https://www.google.com/url?sa=i&source=web&rct=j&url=https://www.facebook.com.en2th.search.translate.goog/ThaiEnquirer/posts/education-ministry-proposes-decentralisation-teacher-reforms-in-new-education-ac/1536295038508412/&ved=2ahUKEwjVtuf6grGVAxWASmwGHaenFqIQy_kOegYIAQgPEAU&opi=89978449&cd&psig=AOvVaw2koL42-Q7BXzDCKP-2dZKG&ust=1782979658636000]คะแนน PISA ของเด็กไทย[/url] กลับดิ่งลงอย่างต่อเนื่อง สวนทางกับงบประมาณที่จ่ายไป [[url=https://www.matichon.co.th/article/news_5229239]1[/url], [url=https://translate.google.com/translate?u=https://www.facebook.com/ThaiEnquirer/posts/education-ministry-proposes-decentralisation-teacher-reforms-in-new-education-ac/1536295038508412/&hl=th&sl=en&tl=th&client=sge]2[/url]]
3. การตัดสวัสดิการช่วยเหลือ "ความยากจน" ออกไป
เรียนฟรีแต่ไม่มีค่ารถ: กฎหมายปี 2542 ระบุว่าให้เรียนฟรี แต่ไม่มีบทบัญญัติไฟต์บังคับเรื่อง "สวัสดิการครองชีพ" เหมือนในแผนปี 2540 (ที่เคยแจกเสื้อผ้าครบชุด อาหารครบมื้อ และมีรถรับส่ง) เมื่อครอบครัวยากจนไม่มีเงินจ่ายค่ารถหรือค่าครองชีพรายวัน เด็กจึงต้องลาออกกลางคันอยู่ดี [[url=https://kindai.repo.nii.ac.jp/record/22469/files/AA1253453X-20220330-0029.pdf]1[/url], [url=https://translate.google.com/translate?u=https://www.onesqa.or.th/upload/download/file_697c80087cce7f0f83ce0e2a98205aa3.pdf&hl=th&sl=en&tl=th&client=sge]2[/url]]
4. การรวบอำนาจเข้าสู่ "เขตพื้นที่การศึกษา"
การกระจายอำนาจที่ล้มเหลว: แม้กฎหมายจะอ้างเรื่องการกระจายอำนาจ แต่ในทางปฏิบัติกลับเป็นการสร้าง "แดนสนธยา" ใหม่ในรูปของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษา ทำให้โรงเรียนขาดอิสระในการออกแบบหลักสูตรให้ตรงตามบริบทภูมิภาค (เช่น ปัญหาความทุรกันดารหรือเสี่ยงภัยที่ สปช. เคยรายงานไว้ในแผนปี 2534) [[url=https://www.academia.edu/100842351/The_Thai_National_Education_Act_in_Context]1[/url], [url=https://qa.chandra.ac.th/files/pdf/Law/act_natl-educ-upd3-2542.pdf]2[/url]]
มุมมอง "ต้นไม้พิษ" ชี้ให้เห็นว่า กลไกราชการและระบบประเมินผลที่งอกเงยมาจาก พ.ร.บ. 2542 ได้กลายเป็นอุปสรรคสำคัญที่บดบังและกัดเซาะโอกาสของเด็กไทยมาจนถึงปัจจุบันครับ [[url=https://www.matichon.co.th/article/news_5229239]1[/url], [url=https://www.academia.edu/100842351/The_Thai_National_Education_Act_in_Context]2[/url]]
พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 คือ "ต้นไม้พิษ"