ทำไมก่อนสงคราม อิหร่านถึงไม่เก็บค่าผ่านทาง ช่องแคบฮอร์มุส ทั้งที่ร่องน้ำลึก อยู่ในดินแดนอิหร่าน

คำตอบสั้นๆ คือ "เก็บไม่ได้" ครับ
ในทางกฎหมายระหว่างประเทศ ช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) มีสถานะคล้ายกับช่องแคบมะละกา คือเป็น "ช่องแคบที่ใช้สำหรับการเดินเรือระหว่างประเทศ" (Strait used for international navigation) ซึ่งมีกฎเกณฑ์เฉพาะภายใต้อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) ครับ
นี่คือรายละเอียดเชิงลึกที่น่าสนใจในมุมมองของกฎหมายและภูมิรัฐศาสตร์:
1. สิทธิการผ่านเพื่อการเปลี่ยนแถบ (Transit Passage)
ตาม UNCLOS ส่วนที่ 3 กำหนดว่าเรือและเครื่องบินทุกลำ (รวมถึงเรือรบและเรือดำน้ำ) มีสิทธิ "การผ่านเพื่อการเปลี่ยนแถบ" ซึ่งหมายถึงการเดินเรือผ่านช่องแคบอย่างรวดเร็วและต่อเนื่อง โดยที่รัฐชายฝั่ง (ในที่นี้คืออิหร่านและโอมาน) ไม่มีสิทธิเรียกเก็บค่าธรรมเนียม หรือขัดขวางการเดินเรือตราบใดที่การผ่านนั้นเป็นไปโดยสงบครับ
2. สถานะพิเศษของอิหร่าน
เรื่องนี้มีความซับซ้อนตรงที่ อิหร่านลงนามใน UNCLOS แต่ยังไม่ได้ให้สัตยาบัน (Ratify) * อิหร่านจึงมักจะอ้างว่าตนเองผูกพันเพียงแค่ "การผ่านโดยไม่ผิด" (Innocent Passage) ตามอนุสัญญากรุงเจนีวาปี 1958 เท่านั้น
* ซึ่ง "Innocent Passage" จะเคร่งครัดกว่า "Transit Passage" (เช่น เรือรบอาจต้องขออนุญาตก่อน)
* อย่างไรก็ตาม แม้จะอ้างสิทธินี้ อิหร่านก็ยัง ไม่มีสิทธิเก็บค่าผ่านทาง อยู่ดี เพราะกฎหมายทะเลดั้งเดิมก็ห้ามการเก็บภาษีหรือค่าธรรมเนียมจากการผ่านทางน่านน้ำอาณาเขต ยกเว้นจะเป็นค่าบริการเฉพาะเจาะจง (เช่น การนำร่อง)
3. ความพยายามในการเก็บเงิน (ในเชิงการเมือง)
ที่ผ่านมาเคยมีความพยายามจากสมาชิกสภาของอิหร่านบางกลุ่ม เสนอให้เก็บ "ค่าธรรมเนียมความปลอดภัย" จากเรือที่ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ เพื่อตอบโต้การคว่ำบาตรจากสหรัฐฯ แต่ข้อเสนอนี้ไม่เคยถูกบังคับใช้จริง เพราะ:
* ผิดกฎหมายสากลอย่างร้ายแรง: จะนำไปสู่ความขัดแย้งระดับโลกทันที
* กระทบพันธมิตร: เรือที่ผ่านช่องแคบนี้ส่วนใหญ่ขนส่งน้ำมันไปเอเชีย (จีน, ญี่ปุ่น, อินเดีย) การเก็บเงินจะกระทบกับคู่ค้าสำคัญของอิหร่านเอง