ต้นโพธิ์ 7 สี ไม้ประดับแสนสวย ประโยชน์ทางยาและโทษ

 


ตามตำราสรรพคุณสมุนไพรไทย ส่วนต่างๆ ของต้นมีคุณสมบัติดังนี้:
          1. ใบ: มีรสจืดเย็น ใช้ตำพอกแก้ฟกช้ำ บวม หรือพอกแผลเพื่อลดอาการอักเสบ ช่วยถอนพิษร้อนในร่างกาย
          2. เปลือกต้น: มีรสฝาด สมานธาตุ ใช้ต้มดื่มแก้ท้องเสีย แก้บิด หรือใช้ล้างแผลเรื้อรังเพื่อช่วยให้แผลแห้งไวขึ้น
          3. ราก: มีสรรพคุณช่วยขับปัสสาวะ และในบางตำรับใช้ผสมยาบำรุงโลหิตสำหรับสตรี
          4. ดอก: น้ำมันที่สกัดจากดอก (หรือดอกสดต้ม) ใช้หยอดหูแก้ปวดหู หรือทาแก้เคล็ดขัดยอก
 

แม้จะเป็นพืชที่ดูสวยงามและมีสรรพคุณ แต่ก็มีข้อควรระวังที่ต้องย้ำกันสักหน่อยครับ:
          1. ยาง (Sap): ยางของพืชตระกูลโพธิ์หรือโพทะเลบางสายพันธุ์มีฤทธิ์ระคายเคือง หากสัมผัสผิวหนังโดยตรงอาจทำให้เกิดผื่นคัน หรือถ้าเข้าตาอาจทำให้ตาอักเสบอย่างรุนแรง
          2. การใช้ภายใน: ไม่ควรต้มดื่มเองในปริมาณมากโดยไม่มีการกำกับดูแล เพราะพืชที่มีสารกลุ่มแทนนิน (ความฝาด) สูง หากใช้ผิดขนาดอาจส่งผลต่อระบบการย่อยอาหารหรือทำให้ท้องผูกอย่างรุนแรง
          3. ความเป็นพิษในสัตว์เลี้ยง: ใบและยางอาจเป็นอันตรายต่อสุนัขหรือแมวหากเผลอไปกัดเคี้ยว
 

          แพทย์แผนไทยมักเน้นการใช้ "รสยา" เป็นหลัก โพธิ์ 7 สีที่มี รสฝาด จะเด่นเรื่องการสมาน (สมานแผล/สมานลำไส้) และ รสเย็น จะเด่นเรื่องการดับพิษไข้และลดการอักเสบ

***ข้อแนะนำ: หากจะใช้เพื่อรักษาโรคจริงๆ ควรปรึกษาแพทย์แผนไทยหรือเภสัชกรรมไทยเพื่อให้จัดเทียบยาที่ถูกต้อง เพราะปัจจุบันโพธิ์ 7 สีส่วนใหญ่ถูกปรับปรุงพันธุ์เพื่อความสวยงาม (ไม้ประดับ) ซึ่งอาจมีปริมาณสารสำคัญต่างจากพืชในป่าธรรมชาติครับ
 
          การนำโพธิ์ 7 สี (หรือโพทะเลด่าง) มาทำยาตามตำรับการแพทย์แผนไทยโบราณ จะแบ่งตามรูปแบบการใช้งานเพื่อให้ได้ประสิทธิภาพสูงสุดครับ โดยหลักๆ จะแบ่งเป็น ยาทาภายนอก และ ยาต้มสำหรับภายใน ดังนี้ครับ
 
1. การทำยาใช้ภายนอก (เน้นลดอักเสบและสมานแผล)
วิธีนี้ค่อนข้างปลอดภัยและเป็นที่นิยมที่สุดสำหรับพืชตระกูลนี้ครับ
          - ตำพอกแก้ฟกช้ำ/ฝีหนอง: * นำใบสด (เลือกใบที่สมบูรณ์ ไม่เหี่ยว) มาล้างให้สะอาด
                    - ตำให้ละเอียด ผสมกับเหล้าขาวเล็กน้อยเพื่อช่วย "สกัดสาร" และเป็นตัวนำยา
                    - นำไปพอกบริเวณที่บวม ฟกช้ำ หรือเป็นฝี จะช่วยลดอาการปวดและดูดหนองได้ดี
          - น้ำชะล้างบาดแผล: * ใช้เปลือกต้นที่ล้างสะอาดแล้ว นำมาสับเป็นชิ้นเล็กๆ
                    - ต้มกับน้ำสะอาดจนเดือด (เคี่ยวให้ความฝาดออกมา)
                    - ทิ้งไว้ให้เย็น แล้วนำมาใช้ล้างแผลเรื้อรัง หรือแผลสดเพื่อช่วยให้แผลสมานตัวเร็วขึ้น (รสฝาดมีฤทธิ์ช่วยสมานเนื้อเยื่อ)
 

2. การทำยาใช้ภายใน (ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษ)
การกินยาที่ทำจากส่วนต่างๆ ของต้นไม้ชนิดนี้ ต้องควบคุมปริมาณให้เหมาะสมครับ
 
          - ยาต้มแก้บิด/ท้องเสีย:
                    - ใช้เปลือกต้นแห้งประมาณ 1 กำมือ
                    - ต้มกับน้ำ 3 ส่วน เคี่ยวให้เหลือ 1 ส่วน
                    - จิบแก้ปวดมวนท้องหรือท้องเสีย
          - น้ำรากขับปัสสาวะ:
                    - ใช้รากสดล้างให้สะอาดสับเป็นท่อน
                    - ต้มกับน้ำดื่มเพื่อช่วยขับปัสสาวะในกรณีที่ปัสสาวะขัด (ควรดื่มในปริมาณน้อยๆ ก่อน)
 
3. การทำน้ำมันนวด (จากดอก) หากต้นที่บ้านออกดอก สามารถนำมาแปรรูปได้ครับ
          - น้ำมันดอกโพธิ์: * นำดอกสดมาเคี่ยวกับน้ำมันมะพร้าวด้วยไฟอ่อนๆ
                    - กรองเอาแต่ส่วนน้ำมันเก็บใส่ขวดโหล
                    - ใช้ทาถูนวดแก้ปวดเมื่อย หรือใช้หยอดหูเพื่อบรรเทาอาการปวดหู (ควรกรองให้สะอาดที่สุดเพื่อป้องกันการติดเชื้อ)
 

สรุปข้อควรระวังในการเตรียมยา
          1. ความสะอาด: เนื่องจากเป็นไม้ประดับ ควรระวังเรื่องสารเคมีหรือยาฆ่าแมลงที่เคยฉีดพ่นไว้ก่อนนำมาทำยา
          2. ยาง: ขณะเด็ดใบหรือปอกเปลือก หากมีน้ำยางสีขาวออกมา ควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสโดยตรง เพราะอาจทำให้ผิวหนังอักเสบ (ควรใส่ถุงมือ)
          3. สตรีมีครรภ์: ไม่แนะนำให้รับประทานยาสมุนไพรที่เตรียมเองโดยไม่มีคำสั่งจากแพทย์

 
1. ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
โพธิ์ 7 สี มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Hibiscus tiliaceus L. 'Variegatus' จัดอยู่ในวงศ์ชบา (Malvaceae) ซึ่งลักษณะเด่นที่ทำให้คนหลงรักคือ "สีของใบ" ครับ
          - ลำต้น: เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงกลาง สูงได้ประมาณ 3-5 เมตร (หากปลูกลงดิน) กิ่งก้านมักจะแผ่กว้างเป็นพุ่มกลม เปลือกต้นมีสีเทาเรียบ
          - ใบ (จุดเด่น): ใบมีรูปหัวใจ คล้ายใบโพธิ์ ขอบใบเรียบหรือหยักมนเล็กน้อย ความพิเศษ คือการด่างของใบที่มีหลายเฉดสีในต้นเดียว เช่น เขียว ขาว ครีม ชมพู แดงม่วง และเทาอมเขียว (จึงเป็นที่มาของชื่อ 7 สี) ใบอ่อนมักจะมีสีชมพูหรือแดงเข้มก่อนจะค่อยๆ เปลี่ยนสีเมื่อแก่ขึ้น
          - ดอก: ดอกมีรูปร่างคล้ายดอกชบา ออกตามซอกใบหรือปลายกิ่ง ดอกมีสีเหลืองสดและมีแต้มสีแดงเข้มที่กลางดอก ที่น่าทึ่งคือ ดอกจะเปลี่ยนสีเป็นสีส้มหรือแดงอิฐก่อนจะร่วงหล่นภายในวันเดียว
          - ผล: ผลมีลักษณะกลม ปลายแหลม แบ่งเป็น 5 ช่อง เมื่อแก่จะแห้งและแตกออก
 


2. วิธีการปลูกและการดูแล : โพธิ์ 7 สี เป็นไม้ที่ค่อนข้าง "อึด" และปรับตัวเก่ง แต่ถ้าอยากให้สีใบสวยสดใส ต้องใส่ใจเรื่องแสงเป็นพิเศษครับ
 
การเลือกพื้นที่ปลูก
          - แสงแดด: สำคัญมาก ควรปลูกในที่ที่ได้รับแสงแดดจัดตลอดวัน (Full Sun) หากปลูกในที่ร่ม สีด่างของใบจะจางลง กลายเป็นสีเขียวมากขึ้น และต้นจะดูโปร่งไม่เป็นพุ่มสวย
          - ดิน: ชอบดินร่วนซุยที่ระบายน้ำได้ดี แต่จริงๆ แล้วพืชชนิดนี้ทนทานต่อดินเค็มและดินเหนียวได้ดีมาก (เพราะต้นตระกูลเป็นไม้ชายน้ำ/ชายทะเล)
การดูแลรักษา
          - การรดน้ำ: ควรรดน้ำสม่ำเสมอ วันละ 1 ครั้ง หรือเมื่อหน้าดินเริ่มแห้ง แต่อย่าปล่อยให้น้ำขังแฉะจนรากเน่า
          - การใส่ปุ๋ย: ใช้ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักบำรุงดินทุก 2-3 เดือน หรือใช้ปุ๋ยสูตรเสมอ (16-16-16) เพื่อบำรุงทั้งใบและลำต้น
          - การตัดแต่ง: ควรหมั่นตัดแต่งกิ่งเพื่อให้เป็นทรงพุ่มสวยงาม และช่วยกระตุ้นการแตกใบใหม่ ซึ่งใบใหม่ที่ออกมามักจะมีสีชมพูสดใสกว่าใบเก่า
การขยายพันธุ์
          - การปักชำ: เป็นวิธีที่นิยมที่สุดและได้ผลเร็ว โดยเลือกกิ่งที่กึ่งแก่กึ่งอ่อน นำมาปักชำในวัสดุปลูกที่สะอาด
          - การตอนกิ่ง: ให้ผลดีและได้ต้นที่แข็งแรงเร็วเช่นกัน
 
3. เคล็ดลับ "ปั้นสี" ให้สวย
          - หากคุณพบว่าโพธิ์ 7 สีที่บ้านเริ่มมีแต่สีเขียว ให้ลอง "ตัดแต่งกิ่ง" ออกบ้างเพื่อให้แสงแดดส่องถึงกิ่งด้านใน และนำไปวางในจุดที่แดดแรงขึ้น ใบที่แตกใหม่จะกลับมามีสีสันฉูดฉาดตามฉายา 7 สีครับ
 


Cr:
1. ฐานข้อมูลสมุนไพร คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล