"...ร่างกายของเรานี้ เป็นเรือนมูตร เรือนคูถเป็นอสุภะ พิจารร่างกายอันนี้ให้ชำนิชำนาญ เจริญให้มากทำให้มาก ให้มีสติหรือพิจารณา ในที่ทุกสถาน ในกาลทุกเมื่อ ยืน เดิน นั่ง นอน กิน ดื่ม ทำ คิด พูด ก็ให้มีสติรอบคอบในกายอยู่เสมอ จึงจะชื่อว่า ทำให้มากแบ่งส่วน แยกส่วนออกเป็น ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม พิจารณาให้เห็นไปตามนั้น แต่อย่าละทิ้งหลักเดิม ที่ตนได้รู้ครั้งแรก ให้พิจารณาก้าวเข้าไป ถอยออกมาเป็นอนุโลม ปฏิโลม เข้าไปสงบในจิต แล้วถอยออกมาพิจารณากาย อย่าพิจารณากายอย่างเดียว หรือสงบที่จิตแต่อย่างเดียว
พิจารณาอย่างนี้ชำนาญแล้ว ทุกสิ่งรวมลงเป็นอันเดียว ญาณสัมปยุตต์ คือ รู้เกิด จึงชื่อว่า ยถาภูตญาณทัสสนวิปัสสนา คือ ทั้งเห็นทั้งรู้ตามความเป็นจริง. ขั้นนี้เป็นเบื้องต้น ในอันที่จะดำเนินต่อไป ไม่ใช่ที่สุด จิตรวมครั้งที่สอง สังขาร ความปรุงแต่ง อันเป็นความสมมติว่าโน่นเป็นของของเรา โน่นเป็นเรา เป็น ความไม่เที่ยง อาศัย อุปาทาน ความยึดถือ จึงเป็นทุกข์
อาการของจิต ของขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไปปรุงแต่งสำคัญมั่นหมาย ทุกภพ
ทุกชาติ นับเป็น อเนกชาติเหลือประมาณ มาจนถึงปัจจุบันชาติ จึงทำให้ จิตหลง อยู่ตาม สมมติธรรมชาติทั้งหลาย มีวิญญาณหรือไม่ก็ตาม เขาหากมี หากเป็น เกิดขึ้น เสื่อมไป มีอยู่อย่างนั้นทีเดียวความข้อนี้ พระพุทธเจ้าจึงทรงปฏิญาณพระองค์ว่าเราไม่ได้ฟังมาแต่ใคร มิได้เรียนมาแต่ใด เพราะ ของเหล่านี้ มีอยู่ มีมาแต่ก่อนพระองค์ ดังนี้
สังขารเป็น อาการของจิต เปรียบเหมือน พยับแดด ส่วนสัตว์ เขาก็อยู่ประจำโลกแต่ไหนแต่ไรมา ฐีติภูตํ จิตตั้งอยู่เดิมไม่มีอาการเป็น ผู้หลุดพ้น "สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา"ธรรมทั้งหลายไม่ใช่ตน พิจารณาให้เห็นแจ้งประจักษ์ตามนี้ จนทำให้ จิตรวมพึ่บลงไป เห็นจริงแจ้งชัดตามนั้น จิตรวมทวนกระแส แก้ อนุสัยสมมติเป็นวิมุตติ หรือ รวมลงฐีติจิต อันเป็นอยู่ มีอยู่อย่างนั้น จนแจ้งประจักษ์ในที่นั้นด้วย ญาณสัมปยุตต์ ว่า "ขีณา ชาติ ญาณํ โหติ" ดังนี้
ในที่นี้ ไม่ใช่สมมติ ไม่ใช่ของแต่งเอาเดาเอา ไม่ใช่ของอันบุคคลพึงปรารถนาเอาได้ เป็นของที่เกิดเอง เป็นเองรู้เอง โดยส่วนเดียวเท่านั้น วิมฺตติธรรม มิใช่สิ่งอันบุคคลจะพึงปรารถนา เอาได้ คนผู้ ปรารถนาวิมุตติธรรม แต่ ปฏิบัติไม่ถูกต้องหรือ ไม่ปฏิบัติ มัวแต่เกียจคร้านจนวันตายจะ ประสบวิมุตติธรรมไม่ได้เลย
ด้วยประการฉะนี้..."
หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต
ราางกายเน่าทุกเวลา
พิจารณาอย่างนี้ชำนาญแล้ว ทุกสิ่งรวมลงเป็นอันเดียว ญาณสัมปยุตต์ คือ รู้เกิด จึงชื่อว่า ยถาภูตญาณทัสสนวิปัสสนา คือ ทั้งเห็นทั้งรู้ตามความเป็นจริง. ขั้นนี้เป็นเบื้องต้น ในอันที่จะดำเนินต่อไป ไม่ใช่ที่สุด จิตรวมครั้งที่สอง สังขาร ความปรุงแต่ง อันเป็นความสมมติว่าโน่นเป็นของของเรา โน่นเป็นเรา เป็น ความไม่เที่ยง อาศัย อุปาทาน ความยึดถือ จึงเป็นทุกข์
อาการของจิต ของขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ไปปรุงแต่งสำคัญมั่นหมาย ทุกภพ
ทุกชาติ นับเป็น อเนกชาติเหลือประมาณ มาจนถึงปัจจุบันชาติ จึงทำให้ จิตหลง อยู่ตาม สมมติธรรมชาติทั้งหลาย มีวิญญาณหรือไม่ก็ตาม เขาหากมี หากเป็น เกิดขึ้น เสื่อมไป มีอยู่อย่างนั้นทีเดียวความข้อนี้ พระพุทธเจ้าจึงทรงปฏิญาณพระองค์ว่าเราไม่ได้ฟังมาแต่ใคร มิได้เรียนมาแต่ใด เพราะ ของเหล่านี้ มีอยู่ มีมาแต่ก่อนพระองค์ ดังนี้
สังขารเป็น อาการของจิต เปรียบเหมือน พยับแดด ส่วนสัตว์ เขาก็อยู่ประจำโลกแต่ไหนแต่ไรมา ฐีติภูตํ จิตตั้งอยู่เดิมไม่มีอาการเป็น ผู้หลุดพ้น "สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา"ธรรมทั้งหลายไม่ใช่ตน พิจารณาให้เห็นแจ้งประจักษ์ตามนี้ จนทำให้ จิตรวมพึ่บลงไป เห็นจริงแจ้งชัดตามนั้น จิตรวมทวนกระแส แก้ อนุสัยสมมติเป็นวิมุตติ หรือ รวมลงฐีติจิต อันเป็นอยู่ มีอยู่อย่างนั้น จนแจ้งประจักษ์ในที่นั้นด้วย ญาณสัมปยุตต์ ว่า "ขีณา ชาติ ญาณํ โหติ" ดังนี้
ในที่นี้ ไม่ใช่สมมติ ไม่ใช่ของแต่งเอาเดาเอา ไม่ใช่ของอันบุคคลพึงปรารถนาเอาได้ เป็นของที่เกิดเอง เป็นเองรู้เอง โดยส่วนเดียวเท่านั้น วิมฺตติธรรม มิใช่สิ่งอันบุคคลจะพึงปรารถนา เอาได้ คนผู้ ปรารถนาวิมุตติธรรม แต่ ปฏิบัติไม่ถูกต้องหรือ ไม่ปฏิบัติ มัวแต่เกียจคร้านจนวันตายจะ ประสบวิมุตติธรรมไม่ได้เลย
ด้วยประการฉะนี้..."
หลวงปู่มั่น ภูริทัตโต