จิตในปรมัตถธรรม คือ ตัวจิต เจตสิกเป็นตัวปรุงแต่งตัวจิต

ปรมัตถธรรม คือ ธรรมชาติที่เป็นความจริงแท้แน่นอน ที่ดำรงลักษณะเฉพาะของตนไว้โดย ไม่ผันแปรเปลี่ยนแปลง ปรมัตถธรรม คือสภาวธรรม ปรมัตถธรรม หรือสภาวธรรม นี้มี ๔ ประการคือ ๑ จิต ๒ เจตสิก ๓ รูป ๔ นิพพาน

ดับสังขาร ก็จะเป็นสภาวะนิโรธ ฌาน1-8 เป็นเจตสิก เป็นสังขารตัวที่ประกอบกับจิต สติปัฐฐาน ในปรมัตถธรรม จึงต้องเห็นการดำเนินไปของฌาน 1-8 อันเป็นการดำเนินไปของเจตสิก จึงจะรู้ชัดในเจตสิก เมื่อรู้ชัดในเจตส

วิปัสนาต่างรวมลงสู่ใจ เหตุอยู่ที่ใจ ผลอยู่ที่ใจ รู้สุข ทุกข์ อุเบกขาได้เพราะมีใจรู้(เวทนา) รู้การขยับ เคลื่อนไหวได้เพราะมีใจรู้(กาย) รู้การมีสัญญา ความคิด เพราะมีใจรู้(สัญญา สังขาร) รู้รักโลภ โก

บางคนก็อาการหนัก บอกว่าจิตดับสูญ เอาแค่จิตเกิดดับในขณะสติปัฏฐาน ยังบอกกับตัวเองกันไม่ได้ จะไปไกลถึงขั้นรู้การเกิดดับขณะวิมุตตินี่ มันยิ่งกว่ามโน

แยกวิญญานออกมาเป็นผู้รู้ ผู้ถูกรู้ได้ จิตต้องมีสมาธิ เป็นการสมถะและวิปัสนาในความเป็น อากาสา วิญญานันจา อากิญจัญยา จึงมีทั้งผู้รู้ ผู้ถูกรู้ที่เป็น วิญญานเช่นกัน ผู้ถูกรู้เกิดดับ ผู้รู้ดับด้วย (เหตุ

จิตอดีต จิตปัจจุบัน 2อย่างนี้ต่างกัน บอกได้ด้วยใจ เข้าถึงใจได้ รู้จิตใจตัวเองได้ ต้องมีจิตตั้งมั่น มี“จิตตั้งมั่นภายใน” จึงรู้ได้ทั้งภายใน ภายนอก ใจจึงรู้ได้ครอบ ได้คลุมจักรวาล

เมื่อสติปัฏฐาน มีวิริยะตามรู้ รูปาวจรจิตจะเปลี่ยนเป็นรูปาวจรกุศลจิต รูปาวจรกุศลจิตเปลี่ยนเป็น ผลจิต เป็นจิตตั้งมั่นภายในขณะสติปัฏฐาน จิตตั้งมั่นภายใน มีหทยวัตถุเป็นตำแหน่ง เครื่องหมาย มี“นามกา

เห็นจิตวิมุติอย่างเพลิดเพลินได้อย่างไร แยกให้เป็น จะเห็นการดำเนินไปของแต่ละขณะจิต เมื่อผู้รู้(เห็นทั้งอาการและตัวรู้) หรือตัวเรา(เห็นอาการทั้งกายใจปรมัตถ์ในความว่าง) ดับไปด้วย(อาการดับก่อน ตัวรู้ด