จิตในปรมัตถธรรม คือ ตัวจิต เจตสิกเป็นตัวปรุงแต่งตัวจิต

ปรมัตถธรรม คือ ธรรมชาติที่เป็นความจริงแท้แน่นอน ที่ดำรงลักษณะเฉพาะของตนไว้โดย ไม่ผันแปรเปลี่ยนแปลง ปรมัตถธรรม คือสภาวธรรม ปรมัตถธรรม หรือสภาวธรรม นี้มี ๔ ประการคือ ๑ จิต ๒ เจตสิก ๓ รูป ๔ นิพพาน

ดับสังขาร ก็จะเป็นสภาวะนิโรธ ฌาน1-8 เป็นเจตสิก เป็นสังขารตัวที่ประกอบกับจิต สติปัฐฐาน ในปรมัตถธรรม จึงต้องเห็นการดำเนินไปของฌาน 1-8 อันเป็นการดำเนินไปของเจตสิก จึงจะรู้ชัดในเจตสิก เมื่อรู้ชัดในเจตส

วิปัสนาต่างรวมลงสู่ใจ เหตุอยู่ที่ใจ ผลอยู่ที่ใจ รู้สุข ทุกข์ อุเบกขาได้เพราะมีใจรู้(เวทนา) รู้การขยับ เคลื่อนไหวได้เพราะมีใจรู้(กาย) รู้การมีสัญญา ความคิด เพราะมีใจรู้(สัญญา สังขาร) รู้รักโลภ โก

บางคนก็อาการหนัก บอกว่าจิตดับสูญ เอาแค่จิตเกิดดับในขณะสติปัฏฐาน ยังบอกกับตัวเองกันไม่ได้ จะไปไกลถึงขั้นรู้การเกิดดับขณะวิมุตตินี่ มันยิ่งกว่ามโน

แยกวิญญานออกมาเป็นผู้รู้ ผู้ถูกรู้ได้ จิตต้องมีสมาธิ เป็นการสมถะและวิปัสนาในความเป็น อากาสา วิญญานันจา อากิญจัญยา จึงมีทั้งผู้รู้ ผู้ถูกรู้ที่เป็น วิญญานเช่นกัน ผู้ถูกรู้เกิดดับ ผู้รู้ดับด้วย (เหตุ

ความมีกำลังของจิตเป็นสมถะภาวนา Q:ขณะรู้สึกว่าจิตหดหู่ทำอย่างไร A: ก็เติมกำลังลงไปที่จิต จิตเป็นดั่งภาชนะเก็บความเป็นกุศลธรรม อันเก็บไว้ที่รูปนามกายใจนี้ การนมสิการกุศลธรรมเข้าสู่จิต ก็ให้จิตที่ขาดกำ

ก็รู้ได้จากสติปัฎฐาน เมื่อมีอาการทางขันธ์5เกิดขึ้นมา จิตรู้อาการนี้ได้ผ่านวิญญานทางอายตน เป็นอาการใดอาการหนึ่งกับจิตแต่ละดวงที่เกิดเฉพาะอาการทางวิญญานนั้นๆ เข่น เมื่อจิต(2)รู้ว่ามีเสียง เพราะมีวิญญา

ธรรมเอกผุดขึ้นในความว่างเคลื่อนขึ้นศรีษะแล้วดับไป แตกกระจายออกที่ศรีษะ ออกไปในความว่าง เป็นจิตที่วิปัสนานามรูปแล้วดับ ที่เห็นว่าเคลื่อนขึ้นศรีษะ คือธรรมเอก หรือจิตที่ดับไปแต่ละขณะๆที่มีตัวเจตนา แต่ม

เพราะมีจิตเป็นปัจจัยวิญญานจึงเกิดได้ เช่น 1.ขณะตาเห็นรูป(รูปเป็นผัสสะกระทบจิต) แล้วเกิด รู้สึกโกรธ (มโนวิญญาน) 2.ขณะได้ยินเสียงเพลงที่ชอบ (เสียงเป็นผัสสะกระทบจิต)แล้วเกิดความรู้สึกซาบซึ้ง(มโนวิญญาน