จิตเป็นอุเบกขา ต่างกันหรือเหมือนกันกับ มีปัญญาวางเฉยต่อจิต

จิตเป็นอุเบกขา มี 2 สาเหตุหลักๆ ครับ

1. จิตเป็นอุเบกขา เพราะกำลังสมาธิ กำลังฌาณ เมื่อจิตอยู่ในฌาณที่ 4  จิตจะปล่อยวางความรู้สึกทางกายทั้งปวงหายไปหมด
ปล่อยวางสุข ปล่อยวางทุกข์ เหลือแต่เอกัคตา กับอุเบกขา  ถือเป็นสุดยอดแห่งรูปฌาณ  คือจตุตถฌาณ  
ฌาณขั้นนี้ เหลือเพียงองค์ 2 ในจิตเท่านั้น  คือ เอกัคตา กับอุเบกขา  ถือเป็นสมาธิที่สมบูรณ์เต็มที่  หากนำมาเจริญวิปัสสนาต่อ
จิตจะเข้าใจรูปนาม และรู้เห็นได้อย่างแจ่มแจ้ง ทำให้แจ้งซึ่งมรรคผลได้โดยง่าย

2. จิตเป็นอุเบกขา เพราะกำลังวิปัสสนา คือผลจากการเจริญวิปัสสนาอย่างลึกซึ้งที่สุด และเนียนที่สุด จิตจะเห็นบางสิ่งบางอย่าง
มาสัมผัสกับจิตเกิดขึ้นแล้วดับไป  อะไรก็ตามมาสัมผัสกับจิตก็สักแต่ว่าเกิดขึ้นแล้วดับไป  อารมณ์ทั้งปวงมาสัมผัสกับจิตก็เกิดขึ้นแล้วดับไป
ความดีใจเสียใจมาสัมผัสกับจิตก็สักแต่ว่าเกิดขึ้นแล้วดับไป  สุขทุกข์ทั้งปวงมาสัมผัสกับจิต ก็สักแต่ว่าเกิดขึ้นแล้วดับไป
เมื่อจิตเห็นแจ้งด้วยจิตเอง จากเหตุคือการดำเนินวิปัสสนามา  จิตจะวางเฉยในอารมณ์ทั้งปวง เพราะจิตเห็นแจ้งแล้วว่า ดีก็ดับ ชั่วก็ดับ สุขก็ดับ ทุกข์ก็ดับ
นี่คือสุดยอดแห่งวิปัสสนาญาณ ที่เป็นโลกียญาณที่ไกลที่สุด  ที่อยู่ใกล้โลกกุตระธรรมมากที่สุด  เมื่ออินทรีย์ 5 แก่กล้า  จิตจะรวมแว๊บนึง เพื่อรู้แจ้งมรรคญาณ ณ ขณะจิตนั้น อาสวะจะถูกถอดถอนออกจากจิตไปตามขั้นตามภูมิ  พอถอนปั๊บ ขณะจิตต่อไปจะเกิดผลจิต  จิตจะเห็นว่ามีบางสิ่งบางอย่างอยู่นอกเหนือขันธ์ 5  นอกเหนือรูปธรรมและนามธรรมทั้งปวง  ขณะจิตถัดไปจิตจะพิจารณารู้เห็นโดยชอบหายสงสัยว่า อะไรหายไป  อะไรขาดสะบั้นไปแล้วจากจิต  และมีอะไรที่เหลืออยู่ในจิตที่จะต้องชำระสะสางกันต่อไป  เรียกว่าปัจจะเวคญาณ  2 ญาณหลังสุดตั้งแต่ผลญาณ และปัจจะเวคญาณ เป็นโลกุตระครับ

ป
การเกิดปัญญาวางเฉยต่อจิต ขั้นที่เนียนที่สุด  ธรรมชาติที่สุดต้องเป็นสังขารุเปกขญาณครับ   ญาณนี้จะชัดเจนมาก  หากไม่ถึงขั้นนี้บรรลุมรรคผลไปไม่ได้  แสดงว่าต้องมีอะไรที่ติดอยู่แบบแนบแน่น เนียนๆ ซึ่งเป็นอาสวะ ที่จิตสังเกตไม่ได้  หรือสังเกตไม่ถึง ครับ