จากความในอุทานสูตร ซึ่งอธิบายเหตุปัจจัยแห่งการแจ้งนิพพานในวิปัสสนา
มีคำว่า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" "ฐิตํ" ทำให้เกิดข้อสงสัยครับ
อาศัยความในพระสูตรดังกล่าว เราสามารถกล่าวได้ไหมว่า
1) นิพพานจะถูกแจ้งเมื่อ ไม่มีการมา ไม่มีการไป ไม่มีการดับ ไม่มีการเกิดของจิต ไม่มีการเจริญไพบูลย์ของจิตใช่ไหมครับ
2) หากข้อแรกถูกต้อง ถามต่อว่า พระอรหันต์มี "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เฉพาะขณะที่แจ้งนิพพาน หรือ มีตลอดเวลาหลังจากนั้นด้วย
3) กรณีถ้า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เกิดเฉพาะขณะที่กำลังแจ้งนิพพานเท่านั้น ขณะอื่น ๆ ของพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ มี "อารมณ์" หรือสิ่งที่ถูกรู้ทางอายตนะหกหรือไม่ และถ้ามี "อารมณ์" อยู่ การมาการไป การดับ การเกิดของจิตพระอรหันต์ ขณะที่ไม่ได้แจ้งนิพพาน ต่างจาก
ผู้ที่ไม่ใช่อรหัตอย่างไร
4) กรณีถ้า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" มีอยู่ในทุก ๆ ขณะของพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ แสดงว่า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เกิดในท่ามกลางทุก ๆ ผัสสะของพระอรหันต์ใช่หรือไม่
5) คำว่า "ฐิตํ" อะไร เป็นสิ่งที่ "ฐิตํ" แน่นอนว่าคงจะไม่เป็นอัตตาของใครหน้าไหนแน่ ๆ เพราะธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา (ยกตัวอย่างอุปปาทสูตร) และเมื่อ "ฐิตํ" ไปแล้วจะเลิก "ฐิตํ" หรือไม่
อุทานสูตร
http://etipitaka.com/compare?lang1=thai&lang2=pali&p1=57&p2=71&volume=17
ราคสฺส ปหานา โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ
ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส น โหติ
เพราะละความกำหนัดเสียได้ อารมณ์ย่อมขาดสูญ
ที่ตั้งแห่งวิญญาณย่อมไม่มี
ตทปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ
อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตํ
วิญญาณอันไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม
ไม่แต่งปฏิสนธิ หลุดพ้นไป
วิมุตฺตตฺตา ฐิตํ
เพราะหลุดพ้นไป จึงดำรงอยู่
ฐิตตฺตา สนฺตุสิตํ
เพราะดำรงอยู่ จึงยินดีพร้อม
สนฺตุสิตตฺตา น ปริตสฺสติ
เพราะยินดีพร้อม จึงไม่สะดุ้ง
อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ
เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมดับรอบเฉพาะตนเท่านั้น
ขีณา ชาติ ฯเปฯ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ฯ
เธอย่อมรู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี
ปัญหา "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" และ "ฐิตํ" กับสภาวธรรมของพระอรหันต์ ตามความในอุทานสูตร
มีคำว่า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" "ฐิตํ" ทำให้เกิดข้อสงสัยครับ
อาศัยความในพระสูตรดังกล่าว เราสามารถกล่าวได้ไหมว่า
1) นิพพานจะถูกแจ้งเมื่อ ไม่มีการมา ไม่มีการไป ไม่มีการดับ ไม่มีการเกิดของจิต ไม่มีการเจริญไพบูลย์ของจิตใช่ไหมครับ
2) หากข้อแรกถูกต้อง ถามต่อว่า พระอรหันต์มี "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เฉพาะขณะที่แจ้งนิพพาน หรือ มีตลอดเวลาหลังจากนั้นด้วย
3) กรณีถ้า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เกิดเฉพาะขณะที่กำลังแจ้งนิพพานเท่านั้น ขณะอื่น ๆ ของพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ มี "อารมณ์" หรือสิ่งที่ถูกรู้ทางอายตนะหกหรือไม่ และถ้ามี "อารมณ์" อยู่ การมาการไป การดับ การเกิดของจิตพระอรหันต์ ขณะที่ไม่ได้แจ้งนิพพาน ต่างจาก
ผู้ที่ไม่ใช่อรหัตอย่างไร
4) กรณีถ้า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" มีอยู่ในทุก ๆ ขณะของพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ แสดงว่า "โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ" เกิดในท่ามกลางทุก ๆ ผัสสะของพระอรหันต์ใช่หรือไม่
5) คำว่า "ฐิตํ" อะไร เป็นสิ่งที่ "ฐิตํ" แน่นอนว่าคงจะไม่เป็นอัตตาของใครหน้าไหนแน่ ๆ เพราะธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา (ยกตัวอย่างอุปปาทสูตร) และเมื่อ "ฐิตํ" ไปแล้วจะเลิก "ฐิตํ" หรือไม่
อุทานสูตร
http://etipitaka.com/compare?lang1=thai&lang2=pali&p1=57&p2=71&volume=17
ราคสฺส ปหานา โวจฺฉิชฺชตารมฺมณํ
ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส น โหติ
เพราะละความกำหนัดเสียได้ อารมณ์ย่อมขาดสูญ
ที่ตั้งแห่งวิญญาณย่อมไม่มี
ตทปฺปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ
อนภิสงฺขจฺจ วิมุตฺตํ
วิญญาณอันไม่มีที่ตั้งนั้น ไม่งอกงาม
ไม่แต่งปฏิสนธิ หลุดพ้นไป
วิมุตฺตตฺตา ฐิตํ
เพราะหลุดพ้นไป จึงดำรงอยู่
ฐิตตฺตา สนฺตุสิตํ
เพราะดำรงอยู่ จึงยินดีพร้อม
สนฺตุสิตตฺตา น ปริตสฺสติ
เพราะยินดีพร้อม จึงไม่สะดุ้ง
อปริตสฺสํ ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายติ
เมื่อไม่สะดุ้ง ย่อมดับรอบเฉพาะตนเท่านั้น
ขีณา ชาติ ฯเปฯ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ ฯ
เธอย่อมรู้ชัดว่าชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี