ขยะอวกาศ: กองขยะที่ใหญ่ที่สุดของมนุษยชาติไม่ได้อยู่บนโลก

กระทู้สนทนา
โดย José Ángel Maldonado Guzmán

ทุกคืนที่เราเงยหน้ามองท้องฟ้า เราอาจเห็นจุดแสงเล็ก ๆ เคลื่อนผ่านไปอย่างเงียบเชียบ บางดวงคือสถานีอวกาศนานาชาติ บางดวงคือดาวเทียมที่ส่งสัญญาณอินเทอร์เน็ต โทรทัศน์ และระบบนำทางมาให้เราใช้ทุกวัน แต่สิ่งที่เราไม่เห็นด้วยตาเปล่าคือ "เพื่อนร่วมทาง" อีกนับล้านชิ้นที่ลอยอยู่รอบโลกของเรา นั่นคือขยะอวกาศ ตั้งแต่ดาวเทียมที่หมดอายุการใช้งาน จรวดที่ใช้แล้ว ไปจนถึงเศษโลหะขนาดเล็กกว่าเล็บมือ ทุกชิ้นเคลื่อนที่ด้วยความเร็วหลายกิโลเมตรต่อวินาที และทุกชิ้นมีศักยภาพที่จะทำลายดาวเทียมมูลค่าหลายพันล้านบาทได้ในเสี้ยววินาที ปัญหานี้ไม่ได้อยู่ไกลตัวเราเลย เพราะชีวิตสมัยใหม่พึ่งพาอวกาศมากกว่าที่คิด ตั้งแต่การพยากรณ์อากาศ การสื่อสาร การธนาคาร ไปจนถึงการเกษตร คำถามคือ เรากำลังเปลี่ยนวงโคจรของโลกให้กลายเป็นกองขยะที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์หรือไม่

ขยะอวกาศคืออะไร และมันมาจากไหน

ขยะอวกาศ หรือที่นักวิทยาศาสตร์เรียกว่า "เศษซากในวงโคจร" (orbital debris) คือวัตถุทุกชิ้นที่มนุษย์สร้างขึ้นและปล่อยไว้ในวงโคจรรอบโลกโดยที่มันไม่ทำหน้าที่ที่เป็นประโยชน์อีกต่อไป ตัวอย่างเช่น ดาวเทียมที่หมดอายุหรือเสียจนควบคุมไม่ได้ ท่อนจรวดขั้นบนที่ถูกทิ้งไว้หลังส่งดาวเทียมขึ้นสู่วงโคจร ชิ้นส่วนที่หลุดออกจากการระเบิดของถังเชื้อเพลิงที่ยังเหลือค้าง เกล็ดสีและฉนวนที่หลุดลอกออกจากยานอวกาศเก่า รวมไปถึงวัตถุชิ้นเล็กชิ้นน้อยอย่างน็อต สลักเกลียว และแม้แต่ถุงมือหรือเครื่องมือที่นักบินอวกาศเคยทำหล่นระหว่างปฏิบัติภารกิจนอกยาน

เรื่องราวของขยะอวกาศเริ่มต้นพร้อมกับยุคอวกาศเอง เมื่อสหภาพโซเวียตส่งดาวเทียมสปุตนิก 1 ขึ้นสู่วงโคจรในปี ค.ศ. 1957 นับจากวันนั้น มนุษยชาติส่งวัตถุขึ้นไปสะสมในวงโคจรอย่างต่อเนื่องโดยแทบไม่มีแผนจัดการกับสิ่งที่ทิ้งไว้ ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา มีเหตุการณ์ที่ทำให้เศษซากเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดหลายครั้ง ทั้งการระเบิดของจรวดและดาวเทียมเก่า ซึ่งองค์การอวกาศยุโรป (ESA) บันทึกไว้มากกว่า 650 ครั้ง และการชนกันระหว่างดาวเทียม ที่ร้ายแรงที่สุดคือในปี ค.ศ. 2009 เมื่อดาวเทียมสื่อสารอิริเดียม 33 ของสหรัฐอเมริกาชนเข้ากับดาวเทียมทหารคอสมอส 2251 ของรัสเซียที่ปลดประจำการแล้ว เกิดเศษซากที่ติดตามได้มากกว่าสองพันชิ้นจากเหตุการณ์เดียว ก่อนหน้านั้นในปี ค.ศ. 2007 การทดสอบขีปนาวุธต่อต้านดาวเทียมของจีนที่ทำลายดาวเทียมเฟิงหยุน-1ซี ก็สร้างเศษซากขนาดใหญ่ที่ติดตามได้มากกว่าสามพันชิ้น ซึ่งส่วนใหญ่ยังคงลอยอยู่ในวงโคจรจนถึงทุกวันนี้

ตัวเลขที่น่าตกใจ: เหนือหัวเรามีขยะอยู่มากแค่ไหน

ข้อมูลจากสำนักงานเศษซากอวกาศของ ESA ให้ภาพที่ชัดเจนจนน่าตกใจ ปัจจุบันมีวัตถุขนาดใหญ่กว่า 10 เซนติเมตรที่เครือข่ายเรดาร์และกล้องโทรทรรศน์ติดตามอยู่มากกว่า 40,000 ชิ้น แต่ตัวเลขนี้เป็นเพียงส่วนเล็ก ๆ ของทั้งหมด เพราะแบบจำลองทางสถิติประเมินว่ามีวัตถุขนาดระหว่าง 1 ถึง 10 เซนติเมตรอยู่ราว 1.2 ล้านชิ้น และวัตถุขนาดเล็กระหว่าง 1 มิลลิเมตรถึง 1 เซนติเมตรอีกประมาณ 130 ล้านชิ้น มวลรวมของวัตถุทั้งหมดที่มนุษย์ทิ้งไว้ในวงโคจรรอบโลกมีมากกว่า 13,000 ตัน เทียบได้กับน้ำหนักของหอไอเฟลมากกว่าหนึ่งหอเสียอีก

ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ ในบรรดาดาวเทียมทั้งหมดราว 20,000 ดวงที่มนุษย์เคยส่งขึ้นสู่วงโคจรตั้งแต่เริ่มยุคอวกาศ มีเพียงประมาณ 10,000 กว่าดวงเท่านั้นที่ยังทำงานอยู่ ส่วนที่เหลือคือซากที่รอวันตกกลับสู่ชั้นบรรยากาศหรือลอยอยู่อย่างนั้นไปอีกหลายสิบหรือหลายร้อยปี ปัญหาคือขนาดไม่ใช่ตัวตัดสินอันตรายเพียงอย่างเดียว ในวงโคจรต่ำของโลก วัตถุเคลื่อนที่ด้วยความเร็วเฉลี่ยราว 7 ถึง 8 กิโลเมตรต่อวินาที และเมื่อวัตถุสองชิ้นพุ่งเข้าหากัน ความเร็วสัมพัทธ์อาจสูงถึง 15 กิโลเมตรต่อวินาที เร็วกว่ากระสุนปืนหลายเท่า ด้วยความเร็วระดับนี้ เศษโลหะขนาดเพียง 1 เซนติเมตรมีพลังงานจลน์เทียบเท่าระเบิดมือหนึ่งลูก และเกล็ดสีขนาดเล็กจิ๋วก็เคยสร้างรอยบุบและรอยร้าวบนกระจกของกระสวยอวกาศมาแล้ว นั่นหมายความว่าขยะชิ้นที่เล็กที่สุดและมองไม่เห็นจากพื้นโลก อาจเป็นชิ้นที่อันตรายที่สุดก็ได้

กลุ่มอาการเคสเลอร์: เมื่อวงโคจรชนกันเองไม่หยุด

ในปี ค.ศ. 1978 โดนัลด์ เคสเลอร์ นักวิทยาศาสตร์ขององค์การนาซา ได้เสนอแนวคิดที่น่ากังวลที่สุดเรื่องหนึ่งของยุคอวกาศ ซึ่งต่อมาถูกเรียกว่า "กลุ่มอาการเคสเลอร์" (Kessler Syndrome) แนวคิดนี้อธิบายว่า หากความหนาแน่นของวัตถุในวงโคจรต่ำสูงถึงจุดวิกฤต การชนกันเพียงครั้งเดียวจะสร้างเศษซากจำนวนมาก เศษซากเหล่านั้นจะไปชนกับวัตถุอื่นต่อ สร้างเศษซากเพิ่มอีกเป็นทอด ๆ เกิดเป็นปฏิกิริยาลูกโซ่ที่หยุดไม่ได้ จนในที่สุดวงโคจรบางระดับความสูงจะเต็มไปด้วยเศษซากจนใช้งานไม่ได้อีกเป็นเวลาหลายชั่วอายุคน พูดง่าย ๆ คือ อวกาศรอบโลกอาจ "ปิด" สำหรับมนุษยชาติ ไม่ใช่เพราะเราขาดเทคโนโลยี แต่เพราะเราทำมันสกปรกเกินกว่าจะใช้

นักวิทยาศาสตร์หลายคนเชื่อว่า ในแถบวงโคจรต่ำบางช่วง โดยเฉพาะระดับความสูงราว 800 ถึง 900 กิโลเมตรเหนือพื้นโลก ความหนาแน่นของวัตถุได้เข้าใกล้หรือถึงจุดที่ไม่เสถียรแล้ว กล่าวคือ แม้มนุษย์จะหยุดส่งวัตถุขึ้นไปวันนี้เลย เศษซากในแถบนั้นก็ยังจะเพิ่มขึ้นต่อไปจากการชนกันเองระหว่างซากเก่าที่มีอยู่ สิ่งที่ทำให้สถานการณ์เร่งตัวขึ้นคือการมาถึงของ "กลุ่มดาวเทียมขนาดยักษ์" (mega-constellations) เช่น เครือข่ายดาวเทียมอินเทอร์เน็ตที่มีแผนจะส่งขึ้นไปหลายหมื่นดวง ดาวเทียมเหล่านี้ต้องทำการหลบหลีกเศษซากและดาวเทียมดวงอื่นหลายหมื่นครั้งต่อปี และทุกครั้งที่มีความผิดพลาด โอกาสเกิดปฏิกิริยาลูกโซ่ก็ยิ่งเพิ่มขึ้น

ความเสี่ยงที่เกิดขึ้นแล้ว ไม่ใช่แค่เรื่องของอนาคต

ผลกระทบของขยะอวกาศไม่ใช่ทฤษฎีอีกต่อไป สถานีอวกาศนานาชาติต้องปรับวงโคจรเพื่อหลบหลีกเศษซากที่พุ่งเข้ามาใกล้เป็นประจำแทบทุกปี และนักบินอวกาศบนสถานีเคยต้องเข้าไปหลบภัยในยานอพยพฉุกเฉินหลายครั้งเมื่อมีเศษซากพุ่งผ่านในระยะอันตราย กล้องโทรทรรศน์อวกาศและดาวเทียมสำรวจโลกจำนวนมากมีร่องรอยการถูกชนจากอนุภาคขนาดจิ๋ว ส่วนดาวเทียมที่ไม่มีระบบป้องกันก็อาจเสียหายทั้งดวงจากการชนเพียงครั้งเดียว โดยที่ผู้ควบคุมบนพื้นโลกไม่มีทางรู้ด้วยซ้ำว่าถูกอะไรชน

ความเสียหายไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในอวกาศ หากดาวเทียมพยากรณ์อากาศ ดาวเทียมสื่อสาร หรือดาวเทียมนำทางอย่างระบบ GPS ถูกทำลายเป็นวงกว้าง ผลกระทบจะลงมาถึงพื้นโลกทันที ทั้งการบิน การเดินเรือ การทำธุรกรรมการเงินที่ต้องอาศัยการจับเวลาที่แม่นยำระดับนาโนวินาที การเตือนภัยพิบัติ และการเกษตรสมัยใหม่ ล้วนพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานในวงโคจรทั้งสิ้น นอกจากนี้ยังมีคำถามเรื่องความปลอดภัยบนพื้นดิน แม้เศษซากส่วนใหญ่จะเผาไหม้หมดในชั้นบรรยากาศ แต่ชิ้นส่วนขนาดใหญ่บางชิ้น เช่น ถังเชื้อเพลิงหรือท่อนจรวด ก็เคยรอดกลับมาตกบนพื้นโลกและในมหาสมุทร โชคดีที่จนถึงปัจจุบันยังไม่มีรายงานผู้เสียชีวิตจากขยะอวกาศ แต่ด้วยปริมาณวัตถุที่เพิ่มขึ้น โอกาสที่เรื่องโชคดีแบบนี้จะดำเนินต่อไปเรื่อย ๆ ก็ยิ่งน้อยลง

ทางออก: เราจะทำความสะอาดวงโคจรได้อย่างไร

ข่าวดีคือ ปัญหานี้มีทางออก และหลายฝ่ายกำลังลงมือทำจริง ประการแรกคือการป้องกันไม่ให้เกิดขยะเพิ่ม แนวปฏิบัติสากลเดิมกำหนดให้ดาวเทียมต้องถูกนำออกจากวงโคจรภายใน 25 ปีหลังหมดอายุ แต่ปัจจุบันหลายประเทศและหน่วยงานกำกับดูแลกำลังรัดกุมขึ้นไปอีก เช่น คณะกรรมการกลางกำกับดูแลกิจการสื่อสารของสหรัฐอเมริกา (FCC) ออกกฎให้ดาวเทียมในวงโคจรต่ำต้องปลดประจำการภายใน 5 ปี พร้อมกับแนวคิดการออกแบบดาวเทียมให้เผาไหม้หมดเมื่อกลับสู่ชั้นบรรยากาศ และการระบายเชื้อเพลิงที่เหลือทิ้ง (passivation) เพื่อป้องกันการระเบิดในอนาคต

ประการที่สองคือการกำจัดขยะที่มีอยู่แล้ว หรือที่เรียกว่า "การกำจัดเศษซากเชิงรุก" (Active Debris Removal) องค์การอวกาศยุโรปกำลังดำเนินภารกิจ ClearSpace-1 ซึ่งเป็นภารกิจเก็บขยะอวกาศชิ้นแรกของโลก โดยยานจะใช้แขนหุ่นยนต์สี่แขนโอบจับท่อนจรวดเก่าแล้วลากลงมาเผาไหม้ในชั้นบรรยากาศ ขณะที่บริษัท Astroscale จากญี่ปุ่นได้ทดสอบเทคโนโลยีใช้แม่เหล็กเข้าเทียบและจับดาวเทียมที่หมดอายุ ส่วนแนวคิดอื่น ๆ ที่อยู่ระหว่างการศึกษา ได้แก่ ตาข่าย ฉมวก สายลากเพื่อเพิ่มแรงต้านอากาศ และแม้แต่การใช้ลำแสงเลเซอร์จากพื้นโลกค่อย ๆ ผลักเศษซากชิ้นเล็กให้เปลี่ยนวงโคจร ประการที่สามคือความร่วมมือระหว่างประเทศ ทั้งแนวทางลดขยะอวกาศของสำนักงานกิจการอวกาศแห่งสหประชาชาติ (UNOOSA) และข้อริเริ่ม "Zero Debris" ที่ตั้งเป้าว่าภารกิจอวกาศในอนาคตจะไม่ทิ้งเศษซากสุทธิเพิ่มอีกเลย เพราะในท้ายที่สุด วงโคจรคือทรัพยากรร่วมของมนุษยชาติทั้งมวล ไม่มีประเทศใดทำความสะอาดมันได้เพียงลำพัง

บทสรุป: บทเรียนจากกองขยะบนฟ้า

ขยะอวกาศคือกระจกที่สะท้อนนิสัยของมนุษยชาติได้อย่างชัดเจน เราเคยทำแบบเดียวกันนี้กับมหาสมุทร กับแม่น้ำ และกับชั้นบรรยากาศ นั่นคือใช้ทรัพยากรร่วมอย่างเต็มที่โดยไม่คิดถึงวันที่ต้องจัดการกับของเสีย แล้วค่อยมาตื่นตัวเมื่อปัญหาใหญ่เกินจะมองข้าม วงโคจรของโลกไม่ใช่ที่ทิ้งขยะที่ไม่มีวันเต็ม มันคือโครงสร้างพื้นฐานที่ชีวิตสมัยใหม่ทั้งระบบวางอยู่บนนั้น ตั้งแต่สัญญาณโทรศัพท์ในมือเราไปจนถึงระบบเตือนภัยสึนามิ คำถามจึงไม่ใช่ว่าเราจะหยุดใช้ประโยชน์จากอวกาศหรือไม่ แต่คือเราจะใช้มันอย่างมีความรับผิดชอบได้ทันเวลา ก่อนที่ปฏิกิริยาลูกโซ่ของเคสเลอร์จะตัดสินใจแทนเราหรือไม่ ทุกดาวเทียมที่ออกแบบให้ทำลายตัวเองได้อย่างปลอดภัย ทุกภารกิจเก็บขยะที่ประสบความสำเร็จ และทุกข้อตกลงระหว่างประเทศที่เกิดขึ้น คือการซื้อเวลาให้คนรุ่นต่อไปได้มองขึ้นไปบนท้องฟ้าแล้วยังเห็นอนาคต ไม่ใช่กองขยะ

แหล่งข้อมูล:
- องค์การอวกาศยุโรป (ESA), «Space debris by the numbers»: https://www.esa.int/Space_Safety/Space_Debris/Space_debris_by_the_numbers
- สำนักงานโครงการเศษซากในวงโคจรของนาซา (NASA Orbital Debris Program Office): https://orbitaldebris.jsc.nasa.gov/
- สำนักงานกิจการอวกาศแห่งสหประชาชาติ (UNOOSA): https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/topics/space-debris.html

แสดงความคิดเห็น
โปรดศึกษาและยอมรับนโยบายข้อมูลส่วนบุคคลก่อนเริ่มใช้งาน อ่านเพิ่มเติมได้ที่นี่