ลองจินตนาการดูนะครับ

วันหนึ่งเราตื่นขึ้นมาเปิดโทรศัพท์ดูข่าว แล้วพบว่าสถาบันการเงินขนาดใหญ่แห่งหนึ่งของโลกที่ดำเนินธุรกิจมานานกว่า 150 ปี ประกาศล้มละลายอย่างกะทันหัน บริษัทแห่งนี้เคยมีทรัพย์สินมูลค่าหลายแสนล้านดอลลาร์ มีพนักงานหลายหมื่นคน และทำธุรกิจกับสถาบันการเงินทั่วโลก
แต่เพียงช่วงเวลาสั้น ๆ ความเชื่อมั่นที่สะสมมานับร้อยปีกลับพังทลายลง

เหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นจริงครับ

วันที่ 15 กันยายน ค.ศ. 2008 บริษัทวาณิชธนกิจยักษ์ใหญ่ของสหรัฐอเมริกาชื่อ Lehman Brothers ได้ยื่นขอคุ้มครองการล้มละลาย
ก่อนหน้านั้นเพียงไม่กี่เดือน บริษัทมีทรัพย์สินในงบดุลประมาณ 639,000 ล้านดอลลาร์ หรือราว 21 ล้านล้านบาท หากคิดด้วยอัตราสมมติ 33 บาทต่อดอลลาร์ การล้มละลายของบริษัทแห่งนี้กลายเป็นหนึ่งในเหตุการณ์สำคัญที่สุดของวิกฤตการเงินโลกปี 2008

แต่คำถามก็คือ...
บริษัทที่มีประวัติยาวนานกว่า 150 ปี และมีทรัพย์สินมหาศาลขนาดนี้ ทำไมถึงล้มละลายได้?
จากร้านขายของธรรมดา สู่ยักษ์ใหญ่แห่งวอลล์สตรีท

เรื่องราวของ Lehman Brothers เริ่มต้นขึ้นในปี ค.ศ. 1844 เมื่อ Henry Lehman ชาวเยอรมันที่อพยพมายังสหรัฐอเมริกา เปิดร้านขายสินค้าทั่วไปในรัฐแอละแบมา ต่อมาน้องชายอีกสองคนคือ Emanuel และ Mayer เดินทางมาร่วมธุรกิจ จนเกิดชื่อ Lehman Brothers ในปี 1850
ช่วงแรกบริษัทไม่ได้ทำธุรกิจธนาคารด้วยซ้ำ แต่เป็นร้านขายสินค้าและธุรกิจค้าฝ้าย

ในยุคนั้น ฝ้ายเป็นสินค้าสำคัญของเศรษฐกิจทางตอนใต้ของสหรัฐอเมริกา ธุรกิจของพี่น้องตระกูล Lehman จึงเติบโตขึ้นพร้อมกับการค้าฝ้าย
เมื่อเวลาผ่านไป บริษัทเริ่มขยายเข้าสู่ธุรกิจการเงิน การซื้อขายหลักทรัพย์ และการลงทุน
จากร้านค้าเล็ก ๆ กลายเป็นหนึ่งในบริษัทวาณิชธนกิจที่ใหญ่ที่สุดของสหรัฐอเมริกา

Lehman Brothers ผ่านเหตุการณ์สำคัญมามากมาย ทั้งสงครามกลางเมืองอเมริกา สงครามโลกสองครั้ง และวิกฤตเศรษฐกิจครั้งใหญ่ในช่วงทศวรรษ 1930
บริษัทสามารถอยู่รอดมาได้ตลอด จึงไม่แปลกที่หลายคนจะคิดว่าบริษัทแห่งนี้แข็งแกร่งมาก
แต่การอยู่รอดมาได้ในอดีต ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีวันล้มละลายในอนาคต

จุดเริ่มต้นของปัญหาอยู่ที่ตลาดอสังหาริมทรัพย์

ในช่วงต้นทศวรรษ 2000 ตลาดอสังหาริมทรัพย์ของสหรัฐอเมริกาเติบเร็วมาก
ราคาบ้านเพิ่มสูงขึ้นต่อเนื่อง และสถาบันการเงินจำนวนมากปล่อยสินเชื่อเพื่อซื้อบ้าน
รวมถึงสินเชื่อที่เรียกว่า Subprime Mortgage ซึ่งเป็นสินเชื่อสำหรับผู้กู้ที่มีความเสี่ยงด้านเครดิตสูงกว่าผู้กู้ทั่วไป
ปัญหาคือ ในช่วงที่ราคาบ้านเพิ่มขึ้น หลายฝ่ายเริ่มมองว่าตลาดอสังหาริมทรัพย์มีความเสี่ยงไม่มากนัก
เพราะถ้าผู้กู้ไม่สามารถผ่อนบ้านได้ ก็อาจขายบ้านเพื่อนำเงินมาชำระหนี้
แต่ความคิดนี้มีจุดอ่อนสำคัญ

นั่นคือ ถ้าราคาบ้านไม่ได้เพิ่มขึ้นตลอดไปล่ะ?

ยิ่งไปกว่านั้น สินเชื่อบ้านจำนวนมากไม่ได้ถูกเก็บไว้กับผู้ปล่อยกู้เดิมเท่านั้น
แต่ถูกนำมารวมกัน แล้วแปลงเป็นหลักทรัพย์เพื่อขายให้กับนักลงทุน
หลักทรัพย์เหล่านี้เรียกว่า Mortgage-Backed Securities หรือ MBS
อธิบายง่าย ๆ คือ สถาบันการเงินนำกระแสเงินสดจากสินเชื่อบ้านจำนวนมากมารวมกัน แล้วสร้างเป็นผลิตภัณฑ์การเงินที่นักลงทุนสามารถซื้อได้
ถ้าผู้กู้ผ่อนชำระตามปกติ นักลงทุนก็อาจได้รับผลตอบแทนตามเงื่อนไข
แต่ถ้าผู้กู้จำนวนมากเริ่มผิดนัดชำระหนี้ ผลิตภัณฑ์การเงินที่เกี่ยวข้องก็อาจสูญเสียมูลค่าอย่างมาก
Lehman Brothers เป็นหนึ่งในสถาบันการเงินที่มีความเกี่ยวข้องกับธุรกิจอสังหาริมทรัพย์และหลักทรัพย์ประเภทนี้ในระดับสูง
และนี่เองที่กลายเป็นปัญหาใหญ่เมื่อสถานการณ์เปลี่ยนไป
เมื่อราคาบ้านเริ่มตก ทุกอย่างก็เปลี่ยน

ปี 2006 ตลาดบ้านสหรัฐอเมริกาเริ่มชะลอตัว
ต่อมา ราคาบ้านหลายพื้นที่ปรับลดลง และผู้กู้จำนวนมากเริ่มประสบปัญหาในการชำระหนี้
หลักทรัพย์ที่เกี่ยวข้องกับสินเชื่อบ้านจึงเริ่มสูญเสียมูลค่า
นักลงทุนเริ่มกังวลว่าสถาบันการเงินต่าง ๆ มีสินทรัพย์เสี่ยงอยู่มากแค่ไหน
ยิ่งมีข่าวการผิดนัดชำระหนี้มากขึ้น ความเชื่อมั่นก็ยิ่งลดลง
Lehman Brothers ประสบปัญหาเพราะบริษัทลงทุนในสินทรัพย์เกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์จำนวนมาก
แต่ไม่ได้มีเพียงปัญหาการลงทุนผิดพลาดเท่านั้น
ยังมีอีกปัจจัยหนึ่งที่สำคัญมาก

นั่นคือบริษัทใช้เงินกู้จำนวนมหาศาลในการขยายธุรกิจ
ความอันตรายของการใช้เงินกู้มากเกินไป
สมมติว่าเรามีเงินของตัวเอง 1 ล้านบาท
แล้วกู้เงินมาเพิ่มอีก 9 ล้านบาท เพื่อนำเงินทั้งหมด 10 ล้านบาทไปลงทุน
ถ้าการลงทุนมีมูลค่าเพิ่มขึ้น 10% เราก็จะมีกำไร 1 ล้านบาทก่อนหักดอกเบี้ยและค่าใช้จ่าย
ถือว่าได้กำไรเท่ากับเงินทุนของตัวเองเลยทีเดียว
แต่ถ้าการลงทุนกลับมีมูลค่าลดลง 10% ล่ะ?
เงินลงทุน 10 ล้านบาทจะเหลือมูลค่า 9 ล้านบาท
ขณะที่เรายังคงเป็นหนี้อยู่ 9 ล้านบาท
หมายความว่าเงินทุนของตัวเองอาจหมดไปทั้งหมดแล้ว

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นความเสี่ยงของการใช้เงินกู้จำนวนมากเพื่อขยายการลงทุน หรือที่เรียกว่า Leverage
Lehman Brothers ใช้ Leverage ในระดับสูงมาก
จากข้อมูลของคณะกรรมการสอบสวนวิกฤตการเงินสหรัฐอเมริกา บริษัทเคยมีอัตราส่วนสินทรัพย์ต่อทุนสูงกว่า 30 ต่อ 1 ในช่วงก่อนวิกฤต
นั่นหมายความว่า หากมูลค่าทรัพย์สินลดลงเพียงไม่กี่เปอร์เซ็นต์ ก็อาจส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อเงินทุนของบริษัท
และเมื่อสินทรัพย์ที่ลงทุนไว้เริ่มสูญเสียมูลค่า ปัญหาก็ยิ่งรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว
ทำไมบริษัทที่มีทรัพย์สินมหาศาลถึงไม่มีเงินจ่ายหนี้?
เรื่องนี้มีอีกประเด็นหนึ่งที่คนทั่วไปอาจสงสัยครับ

ในเมื่อ Lehman Brothers มีทรัพย์สินหลายแสนล้านดอลลาร์ ทำไมถึงไม่มีเงินจ่ายหนี้?
คำตอบคือ การมีทรัพย์สินมากไม่ได้หมายความว่าจะมีเงินสดมากพอใช้จ่ายทุกเวลา
ลองสมมติว่าเรามีบ้านและที่ดินมูลค่า 20 ล้านบาท แต่ในบัญชีมีเงินสดเพียง 10,000 บาท
ถ้าพรุ่งนี้มีหนี้ที่ต้องจ่ายทันที 1 ล้านบาท เราก็อาจมีปัญหาได้

เพราะถึงจะมีทรัพย์สินมาก แต่ไม่สามารถเปลี่ยนบ้านและที่ดินให้กลายเป็นเงินสดได้ทันทีโดยไม่เสียมูลค่า
Lehman Brothers ก็เผชิญปัญหาคล้ายกัน แต่มีความซับซ้อนมากกว่ามาก
บริษัทพึ่งพาการกู้ยืมเงินระยะสั้นจากตลาดการเงิน เพื่อสนับสนุนการถือครองสินทรัพย์ที่อาจขายออกได้ยากในช่วงวิกฤต
เมื่อสถาบันการเงินอื่นเริ่มไม่มั่นใจ พวกเขาก็ไม่ต้องการปล่อยกู้ต่อ หรือเรียกร้องหลักประกันเพิ่มขึ้น
Lehman จึงต้องหาเงินสดเพิ่มอย่างเร่งด่วน

แต่ในช่วงที่ตลาดกำลังตื่นตระหนก การขายสินทรัพย์จำนวนมากก็ทำได้ยาก และอาจต้องยอมขายในราคาต่ำ
กลายเป็นวงจรที่ทำให้สถานการณ์เลวร้ายลงเรื่อย ๆ
เมื่อความเชื่อมั่นหายไป แหล่งเงินทุนที่เคยมีอยู่ก็เริ่มหายตาม
วันที่ทุกอย่างสิ้นสุดลง

ในช่วงเดือนกันยายน ค.ศ. 2008 สถานการณ์ของ Lehman Brothers เข้าขั้นวิกฤต
บริษัทพยายามหาผู้ลงทุนรายใหม่ รวมถึงเจรจาขายกิจการเพื่อหลีกเลี่ยงการล้มละลาย
แต่การเจรจาไม่สำเร็จ ผู้ซื้อที่เป็นไปได้กังวลเกี่ยวกับมูลค่าทรัพย์สินและความเสี่ยงที่ซ่อนอยู่ในงบดุล
ขณะเดียวกัน รัฐบาลสหรัฐอเมริกาและธนาคารกลางก็ไม่สามารถจัดการให้มีข้อตกลงช่วยเหลือบริษัทได้สำเร็จ
ในที่สุด วันที่ 15 กันยายน ค.ศ. 2008

Lehman Brothers Holdings Inc. จึงยื่นขอคุ้มครองการล้มละลายตามกฎหมายสหรัฐอเมริกา
ข่าวนี้สร้างความตกตะลึงไปทั่วโลกาพพนักงาน Lehman Brothers เดินออกจากสำนักงานพร้อมกล่องกระดาษใส่สิ่งของส่วนตัว กลายเป็นหนึ่งในภาพจำของวิกฤตการเงินปี 2008

บริษัทที่ดำเนินธุรกิจมายาวนานกว่า 150 ปี ไม่สามารถรักษาความเชื่อมั่นและหาเงินทุนเพียงพอเพื่อดำเนินกิจการต่อไปได้
แต่เรื่องที่น่ากลัวที่สุดยังไม่จบครับ เพราะ Lehman Brothers ไม่ได้เป็นบริษัทที่แยกตัวอยู่โดดเดี่ยว
บริษัทมีความสัมพันธ์ทางการเงินกับสถาบันต่าง ๆ ทั่วโลก เมื่อบริษัทล้มละลาย ความกังวลจึงแพร่กระจายไปยังระบบการเงินทั้งหมด

ทำไมการล้มละลายของบริษัทเดียวถึงกระทบคนทั้งโลก?

ลองนึกภาพว่ามีสถาบันการเงินหลายแห่งให้ Lehman Brothers กู้เงิน ลงทุนในหลักทรัพย์ของบริษัท หรือทำธุรกรรมร่วมกัน
เมื่อ Lehman ล้มละลาย ทุกฝ่ายก็เริ่มสงสัยว่า บริษัทที่ตัวเองทำธุรกิจด้วยจะปลอดภัยจริงหรือไม่?
ธนาคารต่าง ๆ เริ่มระมัดระวังการปล่อยกู้มากขึ้น
สถาบันการเงินบางแห่งพยายามเก็บเงินสดไว้กับตัวเอง เพราะไม่แน่ใจว่าจะเกิดอะไรขึ้นต่อไป
ตลาดสินเชื่อหลายส่วนเริ่มติดขัด

และเมื่อระบบสินเชื่อมีปัญหา ผลกระทบก็ไม่ได้หยุดอยู่แค่ธนาคารหรือนักลงทุน
บริษัททั่วไปที่ต้องกู้เงินเพื่อจ่ายค่าจ้าง ซื้อวัตถุดิบ หรือขยายธุรกิจ ก็อาจหาเงินทุนได้ยากขึ้น
กิจการบางแห่งจึงต้องลดการลงทุน ลดพนักงาน หรือปิดตัวลง

วิกฤตการเงินจึงส่งผลต่อเศรษฐกิจจริง ทั้งการจ้างงาน การบริโภค และการค้าระหว่างประเทศ
หลังการล้มละลายของ Lehman ความตื่นตระหนกในตลาดการเงินรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็ว
รัฐบาลและธนาคารกลางหลายประเทศต้องใช้มาตรการพิเศษเพื่อป้องกันไม่ให้ระบบการเงินหยุดทำงาน
แต่ต้องเข้าใจด้วยว่า วิกฤตครั้งนี้ไม่ได้เริ่มจาก Lehman Brothers เพียงแห่งเดียว
ตลาดอสังหาริมทรัพย์และระบบการเงินสหรัฐอเมริกามีปัญหาสะสมมาตั้งแต่ก่อนหน้านั้นแล้ว
การล้มละลายของ Lehman เป็นเหตุการณ์สำคัญที่ทำให้วิกฤตที่กำลังดำเนินอยู่รุนแรงขึ้นมากกว่าเดิม


บทเรียนจากการล่มสลายของ Lehman Brothers ที่น่าสนใจ

1.  บริษัทใหญ่ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีวันล้มละลาย
ประวัติที่ยาวนาน ชื่อเสียง และทรัพย์สินจำนวนมหาศาล ไม่สามารถรับประกันความอยู่รอดของธุรกิจได้

2.  การกู้เงินมากเกินไปอาจทำให้ความผิดพลาดเล็กน้อยกลายเป็นหายนะ
การใช้เงินกู้เพื่อขยายการลงทุนสามารถเพิ่มผลตอบแทนได้ แต่ก็สามารถขยายความเสียหายได้เช่นกัน

3. สภาพคล่องสำคัญไม่แพ้มูลค่าทรัพย์สินต่อให้มีทรัพย์สินมาก
หากไม่มีเงินสดเพียงพอชำระหนี้เมื่อถึงกำหนด ก็อาจประสบปัญหาได้

4. อย่างที่สี่ ความเชื่อมั่นเป็นสิ่งสำคัญของระบบการเงิน
ธนาคารและสถาบันการเงินไม่ได้ดำเนินงานด้วยเงินสดที่เก็บไว้ทั้งหมด แต่มีความสัมพันธ์ด้านการกู้ยืมและธุรกรรมระหว่างกัน
เมื่อความเชื่อมั่นหายไป ระบบที่เคยดำเนินงานได้ตามปกติอาจเผชิญปัญหาอย่างรวดเร็ว

แล้วเรื่องนี้เกี่ยวอะไรกับการเงินของคนธรรมดา?

ถึง Lehman Brothers จะเป็นบริษัทขนาดใหญ่ แต่บทเรียนบางอย่างสามารถนำมาใช้กับชีวิตประจำวันได้ครับ
สมมติว่าเรามีรายได้เดือนละ 30,000 บาท แต่ต้องผ่อนบ้าน ผ่อนรถ และจ่ายหนี้อื่น ๆ รวมกันเดือนละ 28,000 บาท
ในช่วงที่มีงานทำและรายได้เข้ามาต่อเนื่อง เราอาจยังจ่ายไหว
แต่ถ้าวันหนึ่งรายได้ลดลง หรือต้องหยุดทำงานกะทันหัน ก็อาจเกิดปัญหาได้ทันที
การมีทรัพย์สินจึงไม่ใช่เรื่องเดียวกับการมีความมั่นคงทางการเงิน
การบริหารหนี้ การมีเงินสำรองฉุกเฉิน และการไม่รับความเสี่ยงเกินกำลังของตัวเอง ล้วนเป็นเรื่องสำคัญ
แน่นอนว่าสถานการณ์ของครัวเรือนแตกต่างจากสถาบันการเงินขนาดใหญ่มาก แต่หลักคิดเรื่องการจัดการความเสี่ยงมีส่วนที่คล้ายกันครับ




แหล่งข้อมูลอ้างอิง
Harvard Business School, Lehman Brothers: A History, 1850–2008
https://www.library.hbs.edu/special-collections-and-archives/exhibits/lehman/introduction
Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC), Banking History: 2000–2009
https://www.fdic.gov/history/2000-2009
U.S. Securities and Exchange Commission (2010), Testimony Concerning the Lehman Brothers Examiner's Report


หมายเหตุ: ตัวเลขทรัพย์สิน 639,000 ล้านดอลลาร์เป็นมูลค่าทรัพย์สินในงบดุลช่วงก่อนล้มละลาย ไม่ใช่จำนวนเงินสดหรือมูลค่าความเสียหายทั้งหมด และใช้อัตราแลกเปลี่ยนสมมติ 33 บาทต่อดอลลาร์ในการคำนวณเป็นเงินบาทครับ