มีปรากฏการณ์หนึ่งที่ผมคิดว่าน่าสนใจมาก และอาจกำลังเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจไทยโดยที่หลายคนยังไม่ทันสังเกต
นั่นคือ บ้านของคนไทยกำลังมีผู้สูงอายุมากขึ้น แต่กลับมีลูกหลานอยู่ด้วยน้อยลง
ลองสังเกตหมู่บ้านจัดสรรเก่า ๆ หรือบ้านต่างจังหวัดหลายแห่ง
บ้านบางหลังเคยอยู่กัน 5-6 คน แต่วันนี้เหลือพ่อกับแม่อยู่เพียงสองคน บางบ้านเหลือคนเดียว เพราะลูกย้ายไปทำงานในกรุงเทพฯ หรือไปอยู่ต่างประเทศ
เรื่องนี้อาจดูเป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงของครอบครัว แต่ถ้าลองเอาตัวเลขมาวิเคราะห์ จะพบว่ามันกำลังกลายเป็นโจทย์ระดับประเทศ
สำนักงานสถิติแห่งชาติสำรวจพบว่า ในปี 2567 ประเทศไทยมีผู้สูงอายุประมาณ 14 ล้านคน
ในจำนวนนี้ 12.9% อยู่คนเดียว และอีก 22.6% อยู่กับคู่สมรสเพียงสองคน
ผมลองคำนวณง่าย ๆ
14 ล้านคน คูณ 12.9% เท่ากับผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวประมาณ 1.8 ล้านคน
และถ้ารวมผู้สูงอายุที่อยู่กับคู่สมรสโดยไม่มีสมาชิกคนอื่นในบ้าน จะมีผู้สูงอายุในสองกลุ่มนี้รวมกันเกือบ 5 ล้านคน
แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่านั้นคือ เมื่อ 30 ปีก่อน ผู้สูงอายุไทยที่อยู่คนเดียวมีสัดส่วนเพียง 3.6%
วันนี้เพิ่มมาเป็น 12.9% หรือเกือบ 4 เท่า
แปลว่า สังคมไทยกำลังเปลี่ยนจากยุคที่ลูกหลานดูแลพ่อแม่ในบ้าน ไปสู่ยุคที่พ่อแม่จำนวนมากอาจต้องดูแลตัวเอง
ทีนี้ลองมองเรื่องนี้ในมุมเศรษฐศาสตร์บ้าง
สมมติว่าผู้สูงอายุคนหนึ่งเริ่มช่วยเหลือตัวเองลำบาก และต้องจ้างคนดูแล
ข้อมูลค่าใช้จ่ายที่มีการรวบรวมในปี 2569 พบว่า การจ้างผู้ดูแลแบบไป-กลับมีค่าใช้จ่ายประมาณ 15,000-18,000 บาทต่อเดือน
ถ้าใช้ตัวเลขต่ำสุด 15,000 บาท
หนึ่งปีเท่ากับ 180,000 บาท
สิบปีเท่ากับ 1.8 ล้านบาท
และนี่เป็นเพียงค่าจ้างผู้ดูแล ยังไม่รวมค่ายา ค่ารักษาพยาบาล ค่าอาหาร และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ
ลองคิดต่อว่า หากผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียว 1.8 ล้านคน มีเพียง 5% ที่ต้องใช้บริการผู้ดูแลในราคา 15,000 บาทต่อเดือน
จะเท่ากับมีลูกค้าประมาณ 90,000 คน
คูณ 180,000 บาทต่อปี
เท่ากับมูลค่าการใช้จ่าย 16,200 ล้านบาทต่อปี
ย้ำว่านี่เป็นเพียงสถานการณ์สมมติ ไม่ใช่มูลค่าตลาดจริง เพราะผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียวไม่ได้แปลว่าทุกคนต้องจ้างคนดูแล หรือมีกำลังจ่าย
แต่ผมคิดว่ามันสะท้อนบางอย่างที่สำคัญ
ตลาดผู้สูงอายุในอนาคต อาจไม่ได้ใหญ่เพราะคนแก่มีเงินมากขึ้นเพียงอย่างเดียว แต่ใหญ่เพราะครอบครัวมีคนดูแลกันเองน้อยลง
ธุรกิจที่น่าสนใจจึงอาจไม่ใช่แค่โรงพยาบาลหรือ Nursing Home
แต่อาจรวมไปถึงบริการส่งผู้ดูแลถึงบ้าน ระบบแจ้งเหตุฉุกเฉิน อุปกรณ์ตรวจจับการล้ม บริการส่งอาหารสำหรับผู้สูงอายุ การปรับปรุงบ้านให้ปลอดภัย หรือแม้แต่บริการพาผู้สูงอายุไปพบแพทย์
ที่น่าสนใจคือ ธุรกิจอสังหาริมทรัพย์ก็อาจได้รับผลกระทบด้วย
เมื่อก่อนคนซื้อบ้านมักคิดว่าต้องมีห้องนอนหลายห้อง รองรับลูกหลานที่จะเติบโต
แต่ในอนาคต บ้านที่ขายดีอาจต้องมีสิ่งอื่นมากกว่า
เช่น ห้องนอนชั้นล่าง ทางเดินที่ไม่มีขั้นบันได ห้องน้ำที่ปลอดภัย อยู่ใกล้โรงพยาบาล และมีระบบช่วยเหลือฉุกเฉิน
เพราะคนซื้อบ้านบางกลุ่มอาจไม่ได้ถามอีกแล้วว่า บ้านหลังนี้มีพื้นที่ให้ลูกวิ่งเล่นแค่ไหน
แต่ถามว่า ถ้าอายุ 75 ปีแล้วเดินไม่ไหว จะใช้ชีวิตในบ้านหลังนี้ได้อย่างไร
และผมคิดว่ายังมีอีกหนึ่งเรื่องที่น่ากังวล
ประเทศไทยมีเด็กเกิดใหม่เพียง 416,574 คนในปี 2568 ขณะที่มีผู้เสียชีวิต 559,684 คน
นั่นแปลว่า เด็กเกิดใหม่หนึ่งคน เทียบกับผู้เสียชีวิตประมาณ 1.34 คน
คนรุ่นใหม่กำลังมีจำนวนน้อยลง ขณะที่คนรุ่นเก่ามีอายุยืนขึ้น
คำถามคือ แล้วใครจะเป็นคนจ่ายค่าใช้จ่ายเหล่านี้?
คนสูงอายุที่มีเงินเก็บมากพอ อาจสามารถจ้างผู้ดูแล ซื้อเทคโนโลยี หรือย้ายเข้าโครงการที่ออกแบบมาสำหรับวัยเกษียณ
แต่คนที่มีเงินเก็บไม่มากล่ะ?
หากพ่อแม่ไม่มีเงิน และลูกมีรายได้เดือนละ 20,000-30,000 บาท การต้องจ่ายค่าผู้ดูแลเดือนละ 15,000 บาท อาจหมายถึงการใช้รายได้ส่วนใหญ่ของตัวเอง
นี่ยังไม่รวมคนวัยทำงานที่ต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูลูก ผ่อนบ้าน และเตรียมเงินเกษียณของตัวเองไปพร้อมกัน
ผมคิดว่าโจทย์ที่ใหญ่ที่สุดของสังคมผู้สูงอายุ ไม่ใช่แค่ว่าประเทศไทยจะมีคนแก่มากแค่ไหน
แต่คือ เรากำลังสร้างสังคมที่การดูแลพ่อแม่อาจกลายเป็นภาระทางการเงินที่คนรุ่นลูกแบกรับไม่ไหวหรือเปล่า
อีกด้านหนึ่ง การเปลี่ยนแปลงนี้จะสร้างโอกาสมหาศาลให้ธุรกิจที่แก้ปัญหาได้จริง
แต่ก็มีความเสี่ยงที่สังคมไทยจะแบ่งออกเป็นสองกลุ่มชัดเจนขึ้น
* กลุ่มแรก คือคนที่มีเงินซื้อคุณภาพชีวิตในวัยเกษียณ
* กลุ่มที่สอง คือคนที่ต้องหวังพึ่งลูกหลาน สวัสดิการ หรือความช่วยเหลือจากสังคม
ผมเลยคิดว่า คำว่า Aging Society อาจไม่ใช่แค่เรื่องของคนสูงอายุอีกต่อไป
แต่เป็นเรื่องของคนอายุ 30-40 ปีในวันนี้ ที่อีกไม่กี่ปีข้างหน้าจะต้องตัดสินใจว่าจะดูแลพ่อแม่อย่างไร โดยที่ตัวเองยังต้องทำงานและหาเงินต่อไป
สรุปแล้ว ผมมองว่าผู้สูงอายุไทย 1.8 ล้านคนที่อยู่คนเดียว ไม่ใช่แค่ตัวเลขประชากร
แต่มันกำลังบอกเราว่า ธุรกิจไทยต้องเปลี่ยน บ้านไทยต้องเปลี่ยน ระบบสวัสดิการต้องเปลี่ยน และวิธีวางแผนการเงินของครอบครัวก็ต้องเปลี่ยน
เพราะในอนาคต เราอาจไม่ได้กลัวแค่การไม่มีเงินใช้หลังเกษียณ
แต่กลัวว่า "วันที่เราช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ จะไม่มีใครอยู่ข้าง ๆ มากกว่า"
และคำถามสุดท้ายที่ผมอยากชวนคิดคือ
ถ้าวันหนึ่งพ่อแม่ของเราล้มในบ้านตอนตีสอง แล้วเราอยู่ไกลออกไป 300 กิโลเมตร ใครจะเป็นคนรู้เป็นคนแรก?
ผมคิดว่านี่อาจเป็นหนึ่งในโจทย์ที่สำคัญที่สุดของประเทศไทยในอีก 10-20 ปีข้างหน้า
ผู้สูงอายุไทย 1.8 ล้านคนอยู่คนเดียว! ถ้าวันหนึ่งล้มในบ้าน ใครจะเป็นคนรู้?