...บางคน คงจะเคยเห็นคำว่า ธรรมเอก(เอกธมฺโม) และ คำว่า อินทรีย์ ที่มุ่งหมายถึง พละของจิตที่เรียกว่า อินทรีย์ 5 คือ ศรัทธินทรีย์ , วิริยินทรีย์ , สตินทรีย์ , สมาธินทรีย์ , ปัญญินทรีย์
...ธรรมเอก (เอกธมฺโม) หมายถึงพละ 5 ตัวใดตัวหนึ่งใน 5 ตัวนั้น มีพลังโดดเด่นเป็นเอกขึ้นมาตัวเดียวในขณะจิตนั้น เหนือกว่าตัวอื่นๆ เปรียบเหมือน บนท้องฟ้าตอนกลางคืน มีดวงจันทร์วันเพ็ญ สว่างโดดเด่นขึ้นมาดวงเดียว ส่วนตัวอื่นๆที่เหลือ 4 ตัว มีพลังนิดๆ ริบรี่หมด เหมือนดาวเล็กๆ
...อินทรีย์ หมายถึง พละทั้ง 5 นั่นแหละ ที่มีพลังโดดเด่นขึ้นมาพร้อมเพรียงกัน เท่ากันหมดทั้ง 5 ในขณะจิตนั้น เปรียบเหมือน มีดวงจันทร์วันเพ็ญ 5 ดวง สว่างขึ้นกลางท้องฟ้าเท่าๆกันหมด ( คำอธิบายนี้มาจากอรรถกถาหรือฏีกาของพระอภิธรรม ..อ่านผ่านมานาน แต่จำเล่มไม่ได้ )
...ซึ่งลักษณะของอินทรีย์ 5 จะเกิดได้ ก็ต่อเมื่อจิตยกระดับพลังขึ้นสู่อัปปนาวิถี เท่านั้น ( อัปปนาวิถี เช่น ฌานวิถี , สมาบัติวิถี , อภิญญาวิถี , โลกุตตรอริยมรรควิถี ฯ เป็นต้น ) จะไม่เกิดกับกามจิตธรรมดาๆ..กามจิตธรรมดา จะเกิดได้แค่ลักษณะของธรรมเอก เท่านั้น เช่น มีศรัทธาเป็นธรรมเอก คือ มีพลังของศรัทธามีพลังมากมายมหาศาลโดดเด่นขึ้นมาตัวเดียว, มีสมาธิเป็นธรรมเอก คือ มีพลังของสมาธิโดดเด่นขึ้นมาตัวเดียว ฯ เป็นต้น (แต่ตัวอื่นๆที่เหลืออีก 4 ตัว ไม่มีพลังเท่า ยังคงมีพลังน้อยๆปกติตามธรรมดาของจิตปุถุชน)
...และ เรื่องนี้ ตรงกับการฝึกปฏิบัติจริงๆอย่างน่าอัศจรรย์
...ประสบการณ์ของผู้ปฏิบัติธรรม จะเห็นว่า ก่อนที่จิตจะยกระดับขึ้นสู่อัปปนาวิถี เช่น กำลังจะได้ฌาน หรือ จะได้อภิญญา หรือ จะได้โลกุตตรอริยมรรค จะมีขณะจิตสำคัญเกิดขึ้นก่อน 1 ขณะจิต จิตดวงนี้ จะมีลักษณะปล่อยวาง เป็นกลาง มัธยัสถ์ อย่างสุดๆ มีพลังสุดๆ พลังของ ศรัทธา , วิริยะ , สติ , สมาธิ , ปัญญา จะมีมากมายมหาศาล (ที่ภาษาครูบาอาจารย์สายวัดป่าเรียกว่า มหาสติ มหาปัญญา นั่นแหละ) เปรียบเหมือนมีดวงจันทร์วันเพ็ญสว่างโดดเด่นขึ้นมาเท่าๆกันในขณะจิตนั้น..ถ้าเราไปดูในตำรา ในอัปปนาวิถีต่างๆ จิตดวงนี้ ก็คือ จิตดวงที่เรียกว่า อุเบกขา นั่นเอง เช่น ถ้าจิตกำลังจะได้ฌาน ก็จะมีอุเบกขาจิตขึ้นมา 1 ดวง ต่อจากนั้น ก็จะเป็น ฌานจิตๆๆๆ ... เกิดดับๆๆๆ..ติดต่อไปนับไม่ถ้วน ซึ่ง ในช่วงเวลานี้ พลังทั้ง 5 กลายเป็นอินทรีย์ 5 ประจำไปกับฌานจิต ทุกๆดวง นั่นคือสภาวะที่คนนั้นกำลังเข้าฌาน นั่นเอง...
...หรือ ในโลกุตตรอริยมรรควิถี ก่อนที่โคตรภูจิต(หรือ โวทานะ) จะเกิด ก็จะมีจิตที่เป็นอุเบกขาเกิดนำหน้าก่อน 1 ดวง ก็คือ จิตดวงที่เป็น สังขารุเปกขาจิต นั่นเอง ( ปัญญาที่เกิดประกอบกับจิตดวงนี้เรียกว่า สังขารุเปกขาญาณ ) จิตดวงนี้ ก็มีลักษณะเป็นกลาง วางเฉย มัธยัสต์เต็มที่ เหมือนกับอุเบกขาจิต ที่เกิดในฌานวิถี นั่นเอง เหมือนกันเปี๊ยบเลย...
...พละทั้ง 5 กลายเป็น อินทรีย์ 5 เป็นอุเบกขาจิตก่อนที่เข้าสู่ฌานวิถี หรือ อุเบกขาจิตก่อนที่จะเข้าสู่โลกุตรอริยมรรค ก็มีลักษณะเหมือนกัน มีพลังระดับเดียวกัน เปรียบเหมือน กลางคืน ที่มีดวงจันทร์วันเพ็ญ ส่องแสงสว่างขึ้นโดดเด่น พร้อมๆกัน 5 ดวง ในตอนนั้น
...ในอัปปนาวิถีอื่นๆ ก็ทำนองเดียวกัน
...(( ถ้าใครอ่านไม่เข้าใจ ลองอ่านทวนซ้ำช้าๆ ใจเย็นๆ หลายเที่ยว ))
#$ มาทำความเข้าใจความหมายของคำว่า ธรรมเอก(เอกธมฺโม) และคำว่า อินทรีย์(ที่เป็นกำลังของจิต 5 อย่าง) ให้ถูกต้องซะที !! $#
...ธรรมเอก (เอกธมฺโม) หมายถึงพละ 5 ตัวใดตัวหนึ่งใน 5 ตัวนั้น มีพลังโดดเด่นเป็นเอกขึ้นมาตัวเดียวในขณะจิตนั้น เหนือกว่าตัวอื่นๆ เปรียบเหมือน บนท้องฟ้าตอนกลางคืน มีดวงจันทร์วันเพ็ญ สว่างโดดเด่นขึ้นมาดวงเดียว ส่วนตัวอื่นๆที่เหลือ 4 ตัว มีพลังนิดๆ ริบรี่หมด เหมือนดาวเล็กๆ
...อินทรีย์ หมายถึง พละทั้ง 5 นั่นแหละ ที่มีพลังโดดเด่นขึ้นมาพร้อมเพรียงกัน เท่ากันหมดทั้ง 5 ในขณะจิตนั้น เปรียบเหมือน มีดวงจันทร์วันเพ็ญ 5 ดวง สว่างขึ้นกลางท้องฟ้าเท่าๆกันหมด ( คำอธิบายนี้มาจากอรรถกถาหรือฏีกาของพระอภิธรรม ..อ่านผ่านมานาน แต่จำเล่มไม่ได้ )
...ซึ่งลักษณะของอินทรีย์ 5 จะเกิดได้ ก็ต่อเมื่อจิตยกระดับพลังขึ้นสู่อัปปนาวิถี เท่านั้น ( อัปปนาวิถี เช่น ฌานวิถี , สมาบัติวิถี , อภิญญาวิถี , โลกุตตรอริยมรรควิถี ฯ เป็นต้น ) จะไม่เกิดกับกามจิตธรรมดาๆ..กามจิตธรรมดา จะเกิดได้แค่ลักษณะของธรรมเอก เท่านั้น เช่น มีศรัทธาเป็นธรรมเอก คือ มีพลังของศรัทธามีพลังมากมายมหาศาลโดดเด่นขึ้นมาตัวเดียว, มีสมาธิเป็นธรรมเอก คือ มีพลังของสมาธิโดดเด่นขึ้นมาตัวเดียว ฯ เป็นต้น (แต่ตัวอื่นๆที่เหลืออีก 4 ตัว ไม่มีพลังเท่า ยังคงมีพลังน้อยๆปกติตามธรรมดาของจิตปุถุชน)
...และ เรื่องนี้ ตรงกับการฝึกปฏิบัติจริงๆอย่างน่าอัศจรรย์
...ประสบการณ์ของผู้ปฏิบัติธรรม จะเห็นว่า ก่อนที่จิตจะยกระดับขึ้นสู่อัปปนาวิถี เช่น กำลังจะได้ฌาน หรือ จะได้อภิญญา หรือ จะได้โลกุตตรอริยมรรค จะมีขณะจิตสำคัญเกิดขึ้นก่อน 1 ขณะจิต จิตดวงนี้ จะมีลักษณะปล่อยวาง เป็นกลาง มัธยัสถ์ อย่างสุดๆ มีพลังสุดๆ พลังของ ศรัทธา , วิริยะ , สติ , สมาธิ , ปัญญา จะมีมากมายมหาศาล (ที่ภาษาครูบาอาจารย์สายวัดป่าเรียกว่า มหาสติ มหาปัญญา นั่นแหละ) เปรียบเหมือนมีดวงจันทร์วันเพ็ญสว่างโดดเด่นขึ้นมาเท่าๆกันในขณะจิตนั้น..ถ้าเราไปดูในตำรา ในอัปปนาวิถีต่างๆ จิตดวงนี้ ก็คือ จิตดวงที่เรียกว่า อุเบกขา นั่นเอง เช่น ถ้าจิตกำลังจะได้ฌาน ก็จะมีอุเบกขาจิตขึ้นมา 1 ดวง ต่อจากนั้น ก็จะเป็น ฌานจิตๆๆๆ ... เกิดดับๆๆๆ..ติดต่อไปนับไม่ถ้วน ซึ่ง ในช่วงเวลานี้ พลังทั้ง 5 กลายเป็นอินทรีย์ 5 ประจำไปกับฌานจิต ทุกๆดวง นั่นคือสภาวะที่คนนั้นกำลังเข้าฌาน นั่นเอง...
...หรือ ในโลกุตตรอริยมรรควิถี ก่อนที่โคตรภูจิต(หรือ โวทานะ) จะเกิด ก็จะมีจิตที่เป็นอุเบกขาเกิดนำหน้าก่อน 1 ดวง ก็คือ จิตดวงที่เป็น สังขารุเปกขาจิต นั่นเอง ( ปัญญาที่เกิดประกอบกับจิตดวงนี้เรียกว่า สังขารุเปกขาญาณ ) จิตดวงนี้ ก็มีลักษณะเป็นกลาง วางเฉย มัธยัสต์เต็มที่ เหมือนกับอุเบกขาจิต ที่เกิดในฌานวิถี นั่นเอง เหมือนกันเปี๊ยบเลย...
...พละทั้ง 5 กลายเป็น อินทรีย์ 5 เป็นอุเบกขาจิตก่อนที่เข้าสู่ฌานวิถี หรือ อุเบกขาจิตก่อนที่จะเข้าสู่โลกุตรอริยมรรค ก็มีลักษณะเหมือนกัน มีพลังระดับเดียวกัน เปรียบเหมือน กลางคืน ที่มีดวงจันทร์วันเพ็ญ ส่องแสงสว่างขึ้นโดดเด่น พร้อมๆกัน 5 ดวง ในตอนนั้น
...ในอัปปนาวิถีอื่นๆ ก็ทำนองเดียวกัน
...(( ถ้าใครอ่านไม่เข้าใจ ลองอ่านทวนซ้ำช้าๆ ใจเย็นๆ หลายเที่ยว ))