Traceability ปลาสวยงามไทยยังพอไหม❓ เปิดช่องว่างการนำเข้า–ส่งออกปลาสวยงามไทย

กระทู้สนทนา

ปลาสวยงาม สัตว์เลี้ยง ปัญหาสังคม กรมประมง ชีววิทยา

ปลาสวยงามไทยส่งออกปีละหลายสิบล้านตัว แต่เรารู้จริงไหมว่า “ปลาอะไร เข้า–ออกประเทศบ้าง?”
ช่วงหลังเราได้ยินเรื่องสัตว์น้ำต่างถิ่นกันบ่อยขึ้น โดยเฉพาะกรณีที่สัตว์บางชนิดหลุดเข้าสู่ธรรมชาติแล้วสร้างผลกระทบต่อระบบนิเวศ แต่ถ้าถอยออกมามองให้กว้างกว่าเรื่องใดเรื่องหนึ่ง คำถามที่น่าสนใจคือ

ประเทศไทยรู้จริงแค่ไหนว่า ในแต่ละปีมีปลาสวยงามและสัตว์น้ำต่างถิ่นชนิดใด “เข้า–ออกประเทศ” บ้าง และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้มากน้อยแค่ไหน ❓

เพราะประเทศไทยถือเป็นหนึ่งในประเทศที่มีศักยภาพด้านการเพาะเลี้ยงและส่งออกปลาสวยงาม ตั้งแต่ปลากัด ปลาหางนกยูง ปลาทอง ปลาคาร์พ ปลาหมอสี ไปจนถึงสัตว์น้ำต่างถิ่นอีกหลายชนิด

ข้อมูลกรมประมงในช่วงปี 2561–2563 ระบุว่า ไทยส่งออกปลาสวยงามเฉลี่ยประมาณ 86.6 ล้านตัวต่อปี มูลค่าเฉลี่ยกว่า 632 ล้านบาทต่อปี และในข้อมูลช่วงหลัง มูลค่าการส่งออกอยู่ในระดับมากกว่า 700 ล้านบาทต่อปี _{อ้างอิงจาก}_:_{รายงาน "ร่าง) ยุทธศาสตร์ และโครงการสำคัญภายใต้นโยบายพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำและอุตสาหกรรมต่อเนื่อง พ.ศ. 2564-2570"}

จึงเห็นได้ว่า นี่ไม่ใช่ธุรกิจเล็ก ๆ แต่เป็นอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับเกษตรกร ผู้เพาะพันธุ์ SME ผู้ค้า และผู้ส่งออกจำนวนมาก

แต่ยิ่งการค้าขยายตัวมากเท่าไร เรื่อง Traceability หรือการตรวจสอบย้อนกลับ ก็ยิ่งสำคัญมากขึ้นเท่านั้น

^{ไทยติด Top 5 โลก ส่งออกปลาสวยงามกว่า 700 ล้านบาท/ปี}

ปลาสวยงาม 1 กล่อง อาจไม่ได้มีแค่ปลา 1 ชนิด
ความยากของการตรวจปลาสวยงามคือ สินค้าหนึ่งการขนส่งอาจมีสัตว์น้ำหลายชนิด หลายขนาด และจำนวนมากอยู่ในกล่องเดียวกัน
• บางชนิดเป็นสัตว์น้ำทั่วไป
• บางชนิดเป็นสัตว์ต่างถิ่น
• บางชนิดมีข้อกำหนดเฉพาะ
• และบางชนิดอยู่ภายใต้การควบคุมของ CITES
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้
จึงเกิดคำถามง่าย ๆ แต่สำคัญมากว่า
เวลามีการนำเข้า–ส่งออก เรามั่นใจได้แค่ไหนว่า ชนิดสัตว์ที่ระบุในเอกสารตรงกับสัตว์ที่อยู่ในถุงหรือกล่องจริงทุกครั้ง
นี่ไม่ใช่คำถามเชิงจับผิด แต่เป็นเรื่องพื้นฐานของระบบตรวจสอบย้อนกลับ เพราะถ้าระบุชนิดผิดตั้งแต่ต้น ข้อมูลที่ถูกบันทึกไว้ในระบบก็อาจคลาดเคลื่อนไปด้วย

การลักลอบนำเข้า-ส่งออกในประเทศไทยมีจริงไหม ❓
กรมประมงเคยตรวจพบการลักลอบเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำสวยงามข้ามพรมแดนโดยไม่มีใบอนุญาตจริง
ยกตัวอย่างเช่น วันที่ 9 มิถุนายน 2561 ด่านตรวจสัตว์น้ำจังหวัดสระแก้วตรวจพบการลักลอบนำสัตว์น้ำสวยงามออกนอกราชอาณาจักร โดยพบสัตว์น้ำหลายชนิดรวมถึงกุ้งแคระ รวม 11 รายการ

นอกจากนี้ หน่วยงานรัฐเองก็รับรู้ว่า การลักลอบและการเคลื่อนย้ายสัตว์น้ำที่อยู่นอกระบบเป็นความเสี่ยงที่ต้องเฝ้าระวัง
อีกทั้ง ตัวเลขนำเข้า–ส่งออกของกรมศุลกากร เป็นเพียงข้อมูลสินค้าที่ถูกสำแดงเข้าสู่ระบบแล้วเท่านั้น !!

ถ้าจะดูว่าปัญหาจริงมีขนาดแค่ไหน จึงต้องเอาข้อมูลอย่างน้อย 3 ชุดมาเชื่อมกัน ได้แก่
ข้อมูลการค้า + ข้อมูลใบอนุญาตกรมประมง + ข้อมูลคดีและการตรวจยึด

เมื่อข้อมูลทั้งสามชุดเชื่อมถึงกัน เราถึงจะเริ่มเห็นได้ว่า “ของที่ควรอยู่ในระบบ” กับ “ของที่ตรวจพบอยู่นอกระบบ” มีช่องว่างแตกต่างกันมากน้อยแค่ไหน

จุดเสี่ยงสำคัญ อาจจะอยู่ที่ “ชื่อปลา”
ด้วยความที่ปลาสวยงามมีความซับซ้อนตรงที่ ปลา 1 ชนิดอาจมีทั้ง
• ชื่อภาษาไทย
• ชื่อการค้า
• ชื่อภาษาอังกฤษ
• และชื่อทางวิทยาศาสตร์
หากชื่อเหล่านี้ไม่ตรงกัน หรือมีการกรอกข้อมูลคลาดเคลื่อน หรือผิดพลาดก็อาจทำให้ฐานข้อมูลย้อนหลังผิดไปได้

ยกตัวอย่างกรณีข้อมูลปลาหมอคางดำในอดีต เป็นตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้เห็นประเด็นนี้ เพราะเคยมีข้อมูลในระบบเกี่ยวกับการส่งออกจำนวนมาก ก่อนมีคำชี้แจงภายหลังว่า อาจเกิดความคลาดเคลื่อนในการระบุชนิดสัตว์น้ำ

^{กรณีข้อมูลชื่อปลาหมอคางดำ และถูกส่งออกจำนวนมาก}

ดังนั้น สิ่งที่ควรถามไม่ใช่แค่ “ใครเป็นคนส่งออก?”

แต่ควรถามด้วยว่า “ระบบยืนยันได้ดีแค่ไหนว่า ปลาในเอกสารตรงกับปลาจริง?”

จาก QR Code ไปถึงการตรวจสอบ DNA
ในอนาคตประเทศไทยอาจจะต้องยกระดับระบบตรวจสอบด้วยเทคโนโลยีมากขึ้น เช่น QR Code, Microchip, ภาพถ่ายและ AI Species Recognition หรือ DNA Barcoding สำหรับสัตว์น้ำที่มีความเสี่ยงสูง

สัตว์บางชนิด เช่น ปลาตะพัดหรือปลาอโรวาน่า มีระบบทะเบียนและการตรวจสอบย้อนกลับอยู่แล้ว หลักการเดียวกันอาจสามารถต่อยอดไปสู่แนวคิด Digital Aquatic Animal Passport สำหรับสัตว์น้ำต่างถิ่นหรือสายพันธุ์ที่ต้องเฝ้าระวัง โดยระบบอาจเชื่อมข้อมูลตั้งแต่
ผู้เพาะพันธุ์ → ผู้นำเข้า → ผู้ครอบครอง → การเคลื่อนย้าย → ผู้ส่งออก
เพื่อให้ตรวจสอบย้อนกลับได้ว่า สัตว์ตัวนั้นมาจากไหน และเดินทางผ่านมือใครบ้าง

^{ตัวอย่าง : ปลาตะพัดกับเส้นทางตรวจสอบย้อนกลับ}

“ไทยไม่ได้เริ่มจากศูนย์ เพราะสัตว์น้ำบางกลุ่มมีระบบระบุตัวและตรวจสอบย้อนกลับอยู่แล้ว คำถามคือ หลักการนี้จะประยุกต์กับสายพันธุ์ความเสี่ยงสูงอื่นได้แค่ไหน”

คำถามสำคัญคือ “ประเทศไทยเปิดเผยข้อมูลมากพอหรือยัง?”
เพราะสิ่งที่ประชาชนยังเข้าถึงได้ยากในวันนี้ คือ ฐานข้อมูลรวมที่ตอบคำถามง่าย ๆ เช่น
          • ประเทศไทยตรวจพบการลักลอบสัตว์น้ำกี่ครั้งต่อปี
          • พบชนิดอะไรบ้าง
          • มาจากประเทศไหน
          • ตรวจพบที่ด่านใด
          • จำนวนเท่าไร
          • และคดีจบอย่างไร
หากกรมประมงและกรมศุลกากร สามารถเปิดข้อมูลในรูปแบบที่นำมาวิเคราะห์ร่วมกันได้ จะช่วยให้การถกเถียงเรื่องสัตว์น้ำต่างถิ่นอยู่บน “ข้อมูล” มากกว่าการคาดเดา

สุดท้ายแล้ว เรื่องนี้จึงไม่ใช่การจำกัดอุตสาหกรรมปลาสวยงาม
เพราะประเทศไทยมีจุดแข็งด้านการเพาะพันธุ์ มีผู้ประกอบการเก่ง ๆ และมีตลาดส่งออกในหลายประเทศ สิ่งที่ควรเพิ่มจึงไม่ใช่ข้อจำกัด แต่คือ ความน่าเชื่อถือของระบบ

เพราะอนาคตของการค้าสัตว์มีชีวิต อาจไม่ได้แข่งขันกันแค่ว่า “ใครเพาะปลาได้สวยกว่า”
แต่จะรวมถึงว่า “ใครพิสูจน์ได้ดีกว่าว่า สัตว์ชนิดนี้คืออะไร มาจากไหน ถูกกฎหมายหรือไม่ และตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดเส้นทาง”

ถ้าทำได้ นี่อาจเป็นโอกาสของไทยในการเปลี่ยนจากระบบที่รอ “จับเมื่อมีการลักลอบ” ไปสู่ระบบ Smart & Traceable Ornamental Fish Trade ที่ช่วยทั้งผู้ประกอบการ เศรษฐกิจ และระบบนิเวศไปพร้อมกัน

ทุกคนคิดว่า ถ้าจะยกระดับระบบนี้ สิ่งแรกที่ควรทำคืออะไร
เปิดข้อมูลให้มากขึ้น เพิ่มการตรวจชนิดพันธุ์ หรือพัฒนาระบบ Traceability ให้เชื่อมทั้งประเทศ?