โครงสร้างแห่งวิปัสสนาปัญญา: จากสติปัฏฐาน 4 สู่ความหลุดพ้น

การเจริญสติปัฏฐาน ๔ (กาย เวทนา จิต ธรรม) เพื่อถอดรหัสไปสู่ปรมัตถธรรม (จิต เจตสิก รูป นิพพาน) มี บันไดขั้นสำคัญ 2 ขั้นหลัก ในการนำพาจิตวิญญาณไปสู่ความหลุดพ้น คือ:
ขั้นที่ 1: ย้ายฐานการรับรู้จาก "อารมณ์บัญญัติ" สู่ "อารมณ์ปรมัตถ์"

 สภาวะ: เปลี่ยนจากการเกาะกุม "อารมณ์บัญญัติ" ซึ่งมีลักษณะเป็นก้อน แท่ง ถาวร (ฆนสัญญา) เช่น ความรู้สึกว่าเป็นตัวเรา กายเรา คน สัตว์ หรือสิ่งของ

 กลไกปฏิปัตติ: ตั้งสติมั่นเพื่อย้อนส่องสภาวะตามจริง จนจิตเข้าถึง "อารมณ์ปรมัตถ์" เห็นรูป-นามผุดขึ้นแล้วสลายตัวดับลงไปทันทีในชั่วลัดนิ้วมือ เปรียบ

ประดุจพยัพแดดหรือระลอกคลื่นที่ไม่เคยมีตัวตนแท้จริงให้ยึดถือได้เลย

ขั้นที่ 2: ยอดคลื่นแห่งปรมัตถ์ สู่การสลัดคืนจิต เข้าสู่ "อสังขตธาตุ"

 สภาวะ: ข้ามพ้นจากการติดอยู่ในมิติของสังขตธรรม (จิต เจตสิก รูป) เข้าสู่สภาวะสงบเย็น ไร้การปรุงแต่ง (พระนิพพาน)

 กลไกปฏิปัตติ: อาศัยปัญญารู้แจ้งที่เห็นการ เกิด-ดับ บีบคั้น และแปรปรวน ของเหล่าสังขารธรรมทั้งปวง (จิต เจตสิก รูป) สั่งสมเป็น "แรงเหวี่ยงแห่งวิพเพท

กาชินีปัญญา" เพื่อสลัดถอนอุปาทานความยึดถือใน "ตัวผู้รู้" หรือ "จิต" เอง พลิกมิติหลุดพ้นจากกระแสวิญญาณ เข้าสู่การประจักษ์แจ้งใน "อสังขตธาตุ"

อย่างสิ้นเชิง