ถ้าผู้อ่านเกิดปลายเดือนเมษายนและบอกใครว่า "ผมราศีเมษ"
คุณกำลังพูดถึงตำแหน่งดวงอาทิตย์ตามตำราที่วางระบบไว้เมื่อราว 2,000 ปีก่อน
แต่ถ้าคุณเงยหน้ามองท้องฟ้าจริงในวันเกิด ดวงอาทิตย์อาจไม่ได้อยู่หน้ากลุ่มดาวแกะ (Aries) เลยด้วยซ้ำ
ปรากฏการณ์ที่ทำให้ "ราศีบนกระดาษ" ค่อยๆ คลาดจาก "ดาวบนฟ้า" นี้ มีชื่อทางดาราศาสตร์ว่า precession of the equinoxes หรือการส่ายของแกนโลกครับ
ผมจะพาไล่เรียงเรื่องเดียวกันนี้ผ่าน 3 ยุค คือ รากฐานกรีก โหราศาสตร์ปัจจุบัน และดาราศาสตร์สมัยใหม่
ยุคกรีก: ระบบราศีจักรที่ถูก "ตรึง" ไว้กับฤดูกาล
ราศีจักร (zodiac) แบบที่เราคุ้นเคยมีรากจาก "บาบิโลน" และถูกจัดระบบให้เป็นวิชาการโดยนักปราชญ์กรีก โดยเฉพาะ Claudius Ptolemy (คริสต์ศตวรรษที่ 2) ในตำรา Tetrabiblos (โหราศาสตร์) และ Almagest (ดาราศาสตร์) โดย Ptolemy อธิบายจักรวาลแบบ geocentric คือโลกเป็นศูนย์กลาง โดยดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และดาวเคราะห์โคจรรอบโลกไปตามแถบท้องฟ้าที่เรียกว่าสุริยวิถี (ecliptic)
สิ่งสำคัญคือ Ptolemy เลือกวางจุดเริ่มต้นของราศีเมษ (0° Aries) ไว้ที่ จุด vernal equinox หรือวสันตวิษุวัต ซึ่งเป็นวันที่กลางวันกลางคืนยาวเท่ากันในฤดูใบไม้ผลิ แล้วแบ่งวงกลม 360° ออกเป็น 12 ราศีเท่าๆ กัน ราศีละ 30° ระบบที่ยึดกับฤดูกาลแบบนี้เรียกว่า tropical zodiac
จุดสำคัญที่น่าสังเกตคือ ตั้งแต่แรก Ptolemy ก็รู้จักปรากฏการณ์การส่ายอยู่แล้ว เพราะ Hipparchus นักดาราศาสตร์กรีกก่อนหน้าเขา (ราว 127 ปีก่อนคริสตกาล) ได้ค้นพบว่าจุด equinox ค่อยๆ เลื่อนไปเมื่อเทียบกับดาวฤกษ์ นี่คือการค้นพบ precession ครั้งแรกในประวัติศาสตร์
ยุคปัจจุบัน: โหราศาสตร์ยังใช้ราศีแบบตรึงฤดูกาล
นักโหราศาสตร์ตะวันตกส่วนใหญ่ในปัจจุบันยังคงใช้ระบบ tropical zodiac ตาม Ptolemy อยู่ นั่นคือ "ราศีเมษ" ยังคงเริ่มนับจากวันวสันตวิษุวัต (ราว 20–21 มีนาคม) เสมอ ไม่ว่ากลุ่มดาวจริงบนฟ้าจะเลื่อนไปแค่ไหน พูดง่ายๆ คือราศีของคุณผูกกับ ฤดูกาล ไม่ได้ผูกกับ ตำแหน่งกลุ่มดาวจริง
นักโหราศาสตร์ที่เข้าใจดาราศาสตร์ ปรากฏการณ์เชิงฤดูกาล และพฤติกรรมของมนุษย์/สัตว์ มองการจัดราศีในมุมมองนี้คือ "พลังงานดวงอาทิตย์" หรือ "แม่แบบบุคลิกจากความสัมพันธ์ของมนุษย์/สัตว์กับสภาพแวดล้อม" ที่สัมพันธ์กับจังหวะฤดูกาลของธรรมชาติ
อย่างไรก็ตาม โหราศาสตร์อีกสายหนึ่งโดยเฉพาะโหราศาสตร์อินเดีย (Vedic/Jyotish) เลือกใช้ sidereal zodiac ที่อิงตำแหน่งดาวฤกษ์จริง และชดเชยค่าการส่ายด้วยตัวเลขที่เรียกว่า ayanamsa ทำให้ราศีของคนคนเดียวกันในระบบไทย/อินเดียมักคลาดจากระบบตะวันตกไปราวหนึ่งราศี ทั้งสองระบบต่างก็มีเหตุผลภายในของตนเอง
โหราศาสตร์เป็นความเชื่อและศาสตร์เชิงวัฒนธรรม การทดสอบทางวิทยาศาสตร์จำนวนมากไม่พบความสัมพันธ์ที่พิสูจน์ได้ระหว่างตำแหน่งราศีขณะเกิดกับบุคลิกหรือชะตากรรม ดังนั้นข้ออ้างเรื่อง "ราศีกำหนดนิสัย" จึงยังไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ
ยุคดาราศาสตร์ปัจจุบัน: แกนโลกส่ายเหมือนลูกข่าง
ในทางฟิสิกส์ ปรากฏการณ์การส่ายเกิดจากสาเหตุที่จับต้องได้ โลกไม่ได้เป็นทรงกลมสมบูรณ์ แต่ป่องออกที่เส้นศูนย์สูตรเล็กน้อยจากการหมุนรอบตัวเอง แรงโน้มถ่วงจากดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ที่ดึงส่วนป่องนี้ทำให้เกิด torque (แรงบิด) กระทำต่อแกนหมุนของโลก ผลคือแกนโลกไม่ได้ชี้นิ่งอยู่กับที่ แต่ค่อยๆ กวาดเป็นวงกรวยเหมือนลูกข่างที่กำลังจะล้ม โดยใช้เวลาครบรอบราว 25,772 ปี
ผลที่ตามมาคือจุด vernal equinox เลื่อนถอยไปตามแถบราศีจักรด้วยอัตราประมาณ 50 พิลิปดา (arcseconds) ต่อปี หรือราว 1 องศาทุก 72 ปี เมื่อสะสมมา 2,000 ปีนับจากยุค Ptolemy จุดเริ่มราศีจึงเลื่อนไปแล้วเกือบ หนึ่งราศีเต็ม (~28°) นี่คือเหตุผลที่ดวงอาทิตย์ในวันเกิด "ราศีเมษ" ของคุณ ปัจจุบันมักอยู่หน้ากลุ่มดาวปลา (Pisces) จริงๆ
ดาราศาสตร์ยังชี้อีกประเด็นหนึ่งที่ท้าทายเลข 12 ของราศีจักร นั่นคือสุริยวิถีจริงพาดผ่านกลุ่มดาว 13 กลุ่ม ไม่ใช่ 12 เพราะมีกลุ่มดาวคนแบกงู (Ophiuchus) คั่นอยู่ระหว่างราศีพิจิกกับราศีธนู อีกทั้งกลุ่มดาวจริงมีขนาดไม่เท่ากันเลย ดวงอาทิตย์ใช้เวลาผ่านหน้าราศีพิจิกจริงเพียงราวสัปดาห์เดียว
แต่ผ่านหน้าราศีกันย์นานเกือบเดือนครึ่ง ต่างจากราศีจักรโหราศาสตร์อินเดีย (Vedic/Jyotish) ที่แบ่ง 30° เท่ากันทุกราศีอย่างเป็นระเบียบ
"แรงโน้มถ่วง" ที่ทำให้แกนโลกส่ายนั้น เป็นแรงเชิงกลที่กระทำต่อมวลของทั้งดาวเคราะห์ ไม่ใช่แรงลึกลับที่ส่งอิทธิพลต่อบุคลิกมนุษย์ และแรงโน้มถ่วงจากดาวเคราะห์ที่อยู่ไกลนั้นน้อยมาก เช่น แรงดึงดูดจากดาวอังคารต่อทารกแรกเกิด ยังน้อยกว่าแรงจากตัวหมอทำคลอดที่ยืนอยู่ข้างเตียงเสียอีก
บทสรุป
เรื่องเดียวกัน คือ "ตำแหน่งดวงอาทิตย์ในราศี" ถูกมองต่างกันในสามยุค Ptolemy และชาวกรีกวางระบบราศีที่ตรึงกับฤดูกาลไว้อย่างเป็นระเบียบ พร้อมทั้งรู้จักการส่ายอยู่แล้ว โหราศาสตร์ปัจจุบันสืบทอดระบบนั้นในฐานะภาษาเชิงสัญลักษณ์และวัฒนธรรม ขณะที่ดาราศาสตร์อธิบายว่าท้องฟ้าจริงได้เลื่อนไปแล้ว เพราะแกนโลกส่ายจากแรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ที่กระทำต่อโลกป่อง
ความคลาดระหว่าง "ราศีบนกระดาษ" กับ "ดาวบนฟ้า" จึงไม่ใช่ความผิดพลาดของใคร แต่เป็นผลของการมองสิ่งเดียวกันด้วยเป้าหมายต่างกัน ฝ่ายหนึ่งต้องการความหมาย อีกฝ่ายต้องการพิกัดที่แม่นยำ ท้ายที่สุด การเข้าใจว่าราศีของเรา "เลื่อน" ไปเพราะอะไร อาจทำให้เราซาบซึ้งทั้งภูมิปัญญาโบราณและความงามของฟิสิกส์ไปพร้อมกันได้
หมายเหตุ: บทความนี้นำเสนอทั้งมุมมองเชิงวัฒนธรรมของโหราศาสตร์และคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์อย่างเป็นกลาง โหราศาสตร์เป็นความเชื่อเชิงวัฒนธรรม ไม่ใช่วิทยาศาสตร์ที่พิสูจน์ได้ ผู้อ่านสามารถพิจารณาด้วยวิจารณญาณของตนเอง
☉เอกโหรา♃ - แนะน้องโหร เรื่อง "ราศีบนกระดาษ" และ "ราศีจริง"