ตามคติความเชื่อทางพุทธศาสนา พระพุทธเจ้า (พระโคตมพุทธเจ้า) ทรงเวียนว่ายตายเกิดนับภพชาตินับไม่ถ้วน เป็นเวลามากกว่า 4 อสงไขยแสนกัป แต่ตามหลักฐานในคัมภีร์ พระองค์ได้ทรงบำเพ็ญบารมีอย่างจริงจังใน ทศชาติชาดก (พระเจ้าสิบชาติ) ก่อนจะมาประสูติเป็นเจ้าชายสิทธัตถะในชาติสุดท้าย
เรื่องราวของ ทศชาติชาดก หรือ 10 ชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ คือการทดสอบและสร้างบารมีขั้นสูงสุด (ปรมัตถบารมี) เพื่อสละกิเลสและเตรียมพร้อมสู่การเป็นพระพุทธเจ้า โดยแต่ละชาติมีเหตุการณ์สำคัญในการสำเร็จบารมี
1. พระเตมีย์ (บำเพ็ญเนกขัมมบารมี - การสละทางโลก)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ย้อนระลึกชาติได้ว่าการเป็นกษัตริย์ต้องสั่งลงทัณฑ์คน ซึ่งสร้างกรรมหนัก จึงแกล้งทำเป็นคนหูหนวก เป็นใบ้ และพิการ (เตมีย์ใบ้) ตั้งแต่วัยเยาว์ เพื่อจะได้ไม่ต้องขึ้นครองราชย์
ความสำเร็จ: แม้จะถูกทดสอบด้วยสมบัติ นารี หรือความกลัวตาย (ถูกนำไปฝังทั้งเป็น) พระองค์ก็ทรงอดทนไม่แสดงอาการ จนกระทั่งสบโอกาสออกบวชเป็นฤาษีได้สำเร็จ
2. พระมหาชนก (บำเพ็ญวิริยบารมี - ความเพียรพยายาม)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ล่องเรือไปค้าขายแต่เกิดพายุจนเรือล่มกลางมหาสมุทร ในขณะที่คนอื่นยอมแพ้และถูกสัตว์ทะเลกิน พระมหาชนกทรงว่ายน้ำประคองตัวอยู่ในทะเลคลั่งนานถึง 7 วัน 7 คืน โดยมองไม่เห็นฝั่ง
ความสำเร็จ: ด้วยความเพียรพยายามที่ไม่ยอมหมดหวัง ทำให้นางมณีเมขลา (เทพธิดาผู้ดูแลมหาสมุทร) เลื่อมใสและเข้าช่วยอุ้มไปส่งยังฝั่ง
3. พระสุวรรณสาม (บำเพ็ญเมตตาบารมี - ความรักและปรารถนาดี)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ปรนนิบัติดูแลพ่อแม่ที่ตาบอดอยู่ในป่า ทรงแผ่เมตตาจิตให้แก่สิงสาราสัตว์รอบตัว จนสัตว์ร้ายทุกชนิดกลายเป็นมิตร เดินตามแวดล้อมพระองค์อยู่เสมอ
ความสำเร็จ: วันหนึ่งพระราชาปิลยักษ์ทรงยิงลูกศรพิษใส่พระองค์ด้วยความเข้าใจผิด แม้จะบาดเจ็บเจียนตาย พระสุวรรณสามก็ไม่มีความโกรธแค้น มีแต่ความเมตตาและห่วงใยพ่อแม่ แรงเมตตานี้ทำให้อำนาจเทพยดาช่วยถอนพิษและทำให้พ่อแม่กลับมามองเห็นอีกครั้ง
4. พระเนมิราช (บำเพ็ญอธิษฐานบารมี - ความตั้งใจมั่นคง)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นกษัตริย์ที่ฝักใฝ่ในการทำทานและรักษาศีลอย่างยิ่งยวด จนพระอินทร์ส่งพระมาตลีสารถีนำเวชยันตรถราชรถมารับพระองค์ไปท่องเที่ยวดูทั้งนรกและสวรรค์
ความสำเร็จ: พระองค์ทรงเห็นผลของกรรมอย่างแจ่มแจ้ง และตั้งจิตอธิษฐานอย่างมั่นคงว่าจะไม่เพลิดเพลินในกามคุณบนสวรรค์ ทรงขอกลับมาบำเพ็ญทานบนโลกมนุษย์ต่อจนสิ้นอายุขัยแล้วออกบวช
5. พระมโหสถ (บำเพ็ญปัญญาบารมี - ความรอบรู้และไหวพริบ)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นที่ปรึกษาหนุ่มของพระราชาที่ต้องใช้สติปัญญาแก้ปริศนา คดีความ และซ้อนกลอุบายในสงครามเพื่อปกป้องบ้านเมืองจากกองทัพของพระราชาจุลนีที่มีกำลังพลมากกว่าหลายเท่า
ความสำเร็จ: ทรงใช้ปัญญาบริสุทธิ์สร้างอุโมงค์ลับเพื่อช่วยเหลือพระราชาและมเหสี โดยไม่ได้ใช้กำลังอาวุธเข่นฆ่าผู้คน และสามารถแผ่เมตตาจนทำให้ข้าศึกยอมจำนนและกลายเป็นมิตรกัน
6. พระภูริทัต (บำเพ็ญศีลบารมี - การรักษาศีลอย่างเคร่งครัด)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์เป็นพญานาคที่ขึ้นมาถือศีลอุโบสถบนโลกมนุษย์ โดยตั้งจิตว่าจะยอมสละเนื้อและเลือดเนื้อเพื่อรักษาศีล ต่อมาถูกพราหมณ์อาลัมพายน์จับตัวได้ด้วยมนต์สะกดและนำไปทรมาน
ความสำเร็จ: พระองค์ถูกจับใส่ชะลอม ถูกเหยียบย่ำ และบังคับให้แสดงกลพ่นไฟท่ามกลางฝูงชน แต่พระองค์ทรงอดทนอดกลั้น ไม่ยอมพ่นพิษทำร้ายพราหมณ์เพราะกลัวว่าศีลของตนจะขาด
7. พระจันทกุมาร (บำเพ็ญขันติบารมี - ความอดทนอดกลั้น)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นพระราชโอรสที่ถูกปุโรหิตขี้ฉ้อกลั่นแกล้ง โดยกราบทูลพระราชาให้จับพระจันทกุมารและพระญาติวงศ์ไปบูชายัญในพิธีเพื่อให้พระราชาได้ไปสวรรค์
ความสำเร็จ: แม้จะถูกนำตัวเข้าสู่ลานพิธีฆ่าบูชายัญ และได้รับความอยุติธรรมอย่างถึงที่สุด พระองค์ก็ทรงใช้ความอดทนบากบั่น ไม่โกรธตอบพราหมณ์หรือพระบิดา จนกระทั่งพระอินทร์ต้องลงมาทำลายพิธีพิฆาตนั้น
8. พระนารทพรหม (บำเพ็ญอุเบกขาบารมี - การวางใจเป็นกลาง)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์เสวยชาติเป็นท้าวมหาพรหม ลงมาช่วยดัดตนพระราชาอังคติราชที่หลงผิดไปเชื่อคำสอนของเดียรถีย์ว่า บาปบุญไม่มีจริง ชาติหน้าไม่มีจริง จนละทิ้งการปกครองและจมอยู่กับการเสพสุข
ความสำเร็จ: พระนารทพรหมทรงใช้เทศนาธรรมและแสดงอิทธิฤทธิ์อย่างสงบ โดยวางใจเป็นกลาง ไม่ใช้อารมณ์โกรธหรือบีบคั้น จนพระราชาตระหนักถึงความจริงและกลับมาอยู่ในทศพิธราชธรรม
9. พระวิทูรบัณฑิต (บำเพ็ญสัจจบารมี - ความซื่อสัตย์รักษาวาจา)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นนักปราชญ์ผู้มีวาจาสัตย์ วันหนึ่งถูกปุณณกยักษ์เสนาบดีของท้าวเวสสุวรรณเล่นการพนันชนะพระราชา แล้วมาทวงตัวพระวิทูรไป ยักษ์พยายามฆ่าพระองค์หลายครั้งระหว่างทางเพื่อเอาหัวใจไปให้นางนาคมาณวิกา
ความสำเร็จ: พระองค์ไม่คิดหนีและรักษาสัจจะที่จะไปกับยักษ์อย่างตรงไปตรงมา พร้อมทั้งแสดงธรรมเรื่อง "อนนตลักขณสูตร" และความสัตย์จริง จนปุณณกยักษ์กลับใจเลิกคิดฆ่าและยอมพากลับมาส่งด้วยความเคารพ
10. พระเวสสันดร (บำเพ็ญทานบารมี - การสละแบ่งปันขั้นสูงสุด)
เหตุการณ์สำคัญ: ชาติที่ยิ่งใหญ่ที่สุด พระองค์ทรงบริจาคทุกสิ่งที่มี ตั้งแต่ช้างปัจจัยนาเคนทร์คู่บ้านคู่เมือง จนถูกเนรเทศไปอยู่ป่า และขั้นสูงสุดคือการยกลูก (ชาลี-กัณหา) ให้เป็นทาสของชูชก และยกมเหสี (พระนางมัทรี) ให้แก่พระอินทร์ที่แปลงกายมาลองใจ
ความสำเร็จ: ทรงก้าวข้ามความตระหนี่และความรักในสิ่งของหรือบุคคลอันเป็นที่รักจนหมดสิ้น บำเพ็ญ "มหาทานบารมี" สำเร็จ เพื่อหวังนำพาสัตว์โลกทั้งปวงข้ามพ้นวัฏสงสารในชาติถัดไป
ทศชาติชาดก หรือ 10 ชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ คือการทดสอบและสร้างบารมีขั้นสูงสุด (ปรมัตถบารมี)
เรื่องราวของ ทศชาติชาดก หรือ 10 ชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ คือการทดสอบและสร้างบารมีขั้นสูงสุด (ปรมัตถบารมี) เพื่อสละกิเลสและเตรียมพร้อมสู่การเป็นพระพุทธเจ้า โดยแต่ละชาติมีเหตุการณ์สำคัญในการสำเร็จบารมี
1. พระเตมีย์ (บำเพ็ญเนกขัมมบารมี - การสละทางโลก)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ย้อนระลึกชาติได้ว่าการเป็นกษัตริย์ต้องสั่งลงทัณฑ์คน ซึ่งสร้างกรรมหนัก จึงแกล้งทำเป็นคนหูหนวก เป็นใบ้ และพิการ (เตมีย์ใบ้) ตั้งแต่วัยเยาว์ เพื่อจะได้ไม่ต้องขึ้นครองราชย์
ความสำเร็จ: แม้จะถูกทดสอบด้วยสมบัติ นารี หรือความกลัวตาย (ถูกนำไปฝังทั้งเป็น) พระองค์ก็ทรงอดทนไม่แสดงอาการ จนกระทั่งสบโอกาสออกบวชเป็นฤาษีได้สำเร็จ
2. พระมหาชนก (บำเพ็ญวิริยบารมี - ความเพียรพยายาม)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ล่องเรือไปค้าขายแต่เกิดพายุจนเรือล่มกลางมหาสมุทร ในขณะที่คนอื่นยอมแพ้และถูกสัตว์ทะเลกิน พระมหาชนกทรงว่ายน้ำประคองตัวอยู่ในทะเลคลั่งนานถึง 7 วัน 7 คืน โดยมองไม่เห็นฝั่ง
ความสำเร็จ: ด้วยความเพียรพยายามที่ไม่ยอมหมดหวัง ทำให้นางมณีเมขลา (เทพธิดาผู้ดูแลมหาสมุทร) เลื่อมใสและเข้าช่วยอุ้มไปส่งยังฝั่ง
3. พระสุวรรณสาม (บำเพ็ญเมตตาบารมี - ความรักและปรารถนาดี)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์ปรนนิบัติดูแลพ่อแม่ที่ตาบอดอยู่ในป่า ทรงแผ่เมตตาจิตให้แก่สิงสาราสัตว์รอบตัว จนสัตว์ร้ายทุกชนิดกลายเป็นมิตร เดินตามแวดล้อมพระองค์อยู่เสมอ
ความสำเร็จ: วันหนึ่งพระราชาปิลยักษ์ทรงยิงลูกศรพิษใส่พระองค์ด้วยความเข้าใจผิด แม้จะบาดเจ็บเจียนตาย พระสุวรรณสามก็ไม่มีความโกรธแค้น มีแต่ความเมตตาและห่วงใยพ่อแม่ แรงเมตตานี้ทำให้อำนาจเทพยดาช่วยถอนพิษและทำให้พ่อแม่กลับมามองเห็นอีกครั้ง
4. พระเนมิราช (บำเพ็ญอธิษฐานบารมี - ความตั้งใจมั่นคง)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นกษัตริย์ที่ฝักใฝ่ในการทำทานและรักษาศีลอย่างยิ่งยวด จนพระอินทร์ส่งพระมาตลีสารถีนำเวชยันตรถราชรถมารับพระองค์ไปท่องเที่ยวดูทั้งนรกและสวรรค์
ความสำเร็จ: พระองค์ทรงเห็นผลของกรรมอย่างแจ่มแจ้ง และตั้งจิตอธิษฐานอย่างมั่นคงว่าจะไม่เพลิดเพลินในกามคุณบนสวรรค์ ทรงขอกลับมาบำเพ็ญทานบนโลกมนุษย์ต่อจนสิ้นอายุขัยแล้วออกบวช
5. พระมโหสถ (บำเพ็ญปัญญาบารมี - ความรอบรู้และไหวพริบ)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นที่ปรึกษาหนุ่มของพระราชาที่ต้องใช้สติปัญญาแก้ปริศนา คดีความ และซ้อนกลอุบายในสงครามเพื่อปกป้องบ้านเมืองจากกองทัพของพระราชาจุลนีที่มีกำลังพลมากกว่าหลายเท่า
ความสำเร็จ: ทรงใช้ปัญญาบริสุทธิ์สร้างอุโมงค์ลับเพื่อช่วยเหลือพระราชาและมเหสี โดยไม่ได้ใช้กำลังอาวุธเข่นฆ่าผู้คน และสามารถแผ่เมตตาจนทำให้ข้าศึกยอมจำนนและกลายเป็นมิตรกัน
6. พระภูริทัต (บำเพ็ญศีลบารมี - การรักษาศีลอย่างเคร่งครัด)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์เป็นพญานาคที่ขึ้นมาถือศีลอุโบสถบนโลกมนุษย์ โดยตั้งจิตว่าจะยอมสละเนื้อและเลือดเนื้อเพื่อรักษาศีล ต่อมาถูกพราหมณ์อาลัมพายน์จับตัวได้ด้วยมนต์สะกดและนำไปทรมาน
ความสำเร็จ: พระองค์ถูกจับใส่ชะลอม ถูกเหยียบย่ำ และบังคับให้แสดงกลพ่นไฟท่ามกลางฝูงชน แต่พระองค์ทรงอดทนอดกลั้น ไม่ยอมพ่นพิษทำร้ายพราหมณ์เพราะกลัวว่าศีลของตนจะขาด
7. พระจันทกุมาร (บำเพ็ญขันติบารมี - ความอดทนอดกลั้น)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นพระราชโอรสที่ถูกปุโรหิตขี้ฉ้อกลั่นแกล้ง โดยกราบทูลพระราชาให้จับพระจันทกุมารและพระญาติวงศ์ไปบูชายัญในพิธีเพื่อให้พระราชาได้ไปสวรรค์
ความสำเร็จ: แม้จะถูกนำตัวเข้าสู่ลานพิธีฆ่าบูชายัญ และได้รับความอยุติธรรมอย่างถึงที่สุด พระองค์ก็ทรงใช้ความอดทนบากบั่น ไม่โกรธตอบพราหมณ์หรือพระบิดา จนกระทั่งพระอินทร์ต้องลงมาทำลายพิธีพิฆาตนั้น
8. พระนารทพรหม (บำเพ็ญอุเบกขาบารมี - การวางใจเป็นกลาง)
เหตุการณ์สำคัญ: พระองค์เสวยชาติเป็นท้าวมหาพรหม ลงมาช่วยดัดตนพระราชาอังคติราชที่หลงผิดไปเชื่อคำสอนของเดียรถีย์ว่า บาปบุญไม่มีจริง ชาติหน้าไม่มีจริง จนละทิ้งการปกครองและจมอยู่กับการเสพสุข
ความสำเร็จ: พระนารทพรหมทรงใช้เทศนาธรรมและแสดงอิทธิฤทธิ์อย่างสงบ โดยวางใจเป็นกลาง ไม่ใช้อารมณ์โกรธหรือบีบคั้น จนพระราชาตระหนักถึงความจริงและกลับมาอยู่ในทศพิธราชธรรม
9. พระวิทูรบัณฑิต (บำเพ็ญสัจจบารมี - ความซื่อสัตย์รักษาวาจา)
เหตุการณ์สำคัญ: ทรงเป็นนักปราชญ์ผู้มีวาจาสัตย์ วันหนึ่งถูกปุณณกยักษ์เสนาบดีของท้าวเวสสุวรรณเล่นการพนันชนะพระราชา แล้วมาทวงตัวพระวิทูรไป ยักษ์พยายามฆ่าพระองค์หลายครั้งระหว่างทางเพื่อเอาหัวใจไปให้นางนาคมาณวิกา
ความสำเร็จ: พระองค์ไม่คิดหนีและรักษาสัจจะที่จะไปกับยักษ์อย่างตรงไปตรงมา พร้อมทั้งแสดงธรรมเรื่อง "อนนตลักขณสูตร" และความสัตย์จริง จนปุณณกยักษ์กลับใจเลิกคิดฆ่าและยอมพากลับมาส่งด้วยความเคารพ
10. พระเวสสันดร (บำเพ็ญทานบารมี - การสละแบ่งปันขั้นสูงสุด)
เหตุการณ์สำคัญ: ชาติที่ยิ่งใหญ่ที่สุด พระองค์ทรงบริจาคทุกสิ่งที่มี ตั้งแต่ช้างปัจจัยนาเคนทร์คู่บ้านคู่เมือง จนถูกเนรเทศไปอยู่ป่า และขั้นสูงสุดคือการยกลูก (ชาลี-กัณหา) ให้เป็นทาสของชูชก และยกมเหสี (พระนางมัทรี) ให้แก่พระอินทร์ที่แปลงกายมาลองใจ
ความสำเร็จ: ทรงก้าวข้ามความตระหนี่และความรักในสิ่งของหรือบุคคลอันเป็นที่รักจนหมดสิ้น บำเพ็ญ "มหาทานบารมี" สำเร็จ เพื่อหวังนำพาสัตว์โลกทั้งปวงข้ามพ้นวัฏสงสารในชาติถัดไป