วิกฤตอัตรการเกิดดิ่งในประเทศพัฒนาแล้วและทำไม "เงิน" อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้าย

ในโลกของประเทศพัฒนาแล้ว กฎเหล็กที่แทบไม่มีข้อยกเว้นคือ อัตราการเจริญพันธุ์รวม (TFR) ที่ดิ่งต่ำกว่าระดับทดแทนประชากร (2.1 คนต่อผู้หญิงหนึ่งคน) วิถีชีวิตแบบสังคมเมือง ค่าครองชีพที่ทะยานสูง และค่านิยมที่เปลี่ยนไป ได้เปลี่ยนการมีลูกจาก "ความคาดหวังในชีวิต" กลายเป็น "ต้นทุนทางเลือกที่หนักหน่วง"

ทว่า ท่ามกลางกระแสความเงียบเหงาในเปลเด็ก กลับมีบางประเทศที่ "สวนกระแส" หรืออย่างน้อยก็ "รับมือได้ดีกว่า" เพื่อนบ้านอย่างมีนัยสำคัญ
1. อิสราเอล ข้อยกเว้นที่ทำให้นักเศรษฐศาสตร์ต้องหยุดคิด
อิสราเอลคือกรณีศึกษาที่น่าฉงนที่สุดในกลุ่ม OECD ด้วยอัตรา TFR สูงถึง 2.7–2.8 ซึ่งเป็นตัวเลขที่ยุโรปทำได้เพียงแค่มองตาปริบๆ

แต่ถ้าคุณคิดว่านี่คืออานิสงส์ของ "ความเชื่อทางศาสนา" เพียงอย่างเดียว คุณอาจกำลังมองข้ามกลไกทางเศรษฐศาสตร์ที่สำคัญไป
ความจริงที่ซ่อนอยู่คือ อิสราเอลไม่ได้มีแค่กลุ่มเคร่งศาสนาที่มีลูกดก แต่ในทุกภาคส่วนของสังคม ค่าเฉลี่ยการเกิดยังสูงกว่าเกณฑ์ OECD สังคมอิสราเอลให้คุณค่ากับการมีบุตรในเชิง "ทรัพย์สินทางสังคม" มากกว่า "ภาระทางการเงิน" ผสมผสานกับการที่คนรุ่นใหม่มีลูกเร็วขึ้น ทำให้ "หน้าต่างแห่งการเจริญพันธุ์" ยาวนานกว่าประเทศอื่น นี่คือหลักฐานชี้ชัดว่า ประเทศพัฒนาแล้วไม่จำเป็นต้องมีอัตราเกิดต่ำเสมอไป หากโครงสร้างทางวัฒนธรรมและสถาบันทางสังคมยังเอื้อต่อการสร้างรากฐานของครอบครัว

2. นอร์ดิกกับฝรั่งเศส เมื่อรัฐสวัสดิการทำได้เพียงแค่ "ประคอง"
ในฝั่งยุโรป กลุ่มประเทศนอร์ดิก(สวีเดน, นอร์เวย์, เดนมาร์ก) และฝรั่งเศสคือต้นแบบรัฐสวัสดิการชั้นยอด ที่มี TFR อยู่ในระดับ 1.5–1.7 ซึ่งสูงกว่าเอเชียตะวันออกอย่างเห็นได้ชัด

แต่ถ้าสวัสดิการดีเลิศขนาดนี้ ทำไมสวีเดนและฝรั่งเศสถึงเริ่มเหงื่อตกกับตัวเลขที่ดิ่งลงในปัจจุบัน?
บทเรียนจากประเทศเหล่านี้พิสูจน์แล้วว่า สวัสดิการช่วย "ชะลอ" การดิ่งพสุธาได้ แต่ไม่สามารถ "ย้อนกลับ" แนวโน้มระยะยาวได้ นโยบายอุดหนุนเด็กอาจทำให้คนวางแผนมีลูกง่ายขึ้น แต่เมื่อสภาพเศรษฐกิจเปลี่ยนไป แม้แต่ประเทศที่ร่ำรวยด้วยสวัสดิการก็ยังไม่สามารถดันอัตราการเกิดให้กลับไปสู่ระดับทดแทนได้อย่างยั่งยืน

3. ญี่ปุ่น-เกาหลีใต้ ปัญหาคือ "ความหวัง" ไม่ใช่แค่ "การทำงานหนัก"
เรามักสรุปง่ายๆ ว่าคนเอเชียตะวันออกมีลูกน้อยเพราะงานหนักเกินไป แต่มุมมองเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมชี้ไปที่จุดที่ลึกกว่านั้น การแข่งขันที่ไร้ที่สิ้นสุด
ค่าครองชีพที่สูงลิ่ว, การศึกษาที่กลายเป็นสนามรบ, และความไม่มั่นคงในตลาดแรงงาน ทำให้การสร้างครอบครัวกลายเป็นความเสี่ยงทางการเงินที่สูงเกินเอื้อม โดยเฉพาะในเกาหลีใต้ ที่ปัญหาไม่ใช่แค่คนมีลูกน้อยลง แต่คือ "ภาวะการปฏิเสธการแต่งงาน" อย่างรุนแรง ซึ่งเป็นรากฐานของปัญหาที่การแจกเงินไม่สามารถเยียวยาได้

4. ปรากฏการณ์ "แก่ก่อนรวย" ระเบิดเวลาของโลกกำลังพัฒนา
สิ่งที่น่ากลัวกว่าประเทศที่รวยแล้วแต่ไม่มีเด็ก คือประเทศกำลังพัฒนาที่กำลังเข้าสู่ภาวะเกิดต่ำ ทั้งที่ยังไม่ทันได้รวย
จีน ไทย ตุรกี และบราซิล กำลังเผชิญกับ “กับดักรายได้ปานกลาง-แก่ก่อนรวย” นี่คือหายนะทางเศรษฐกิจที่ซ้อนทับกัน คือเมื่อแรงงานหายาก สังคมแก่ตัวลง แต่ระบบเศรษฐกิจยังไม่ได้แข็งแกร่งพอที่จะแบกรับภาระสวัสดิการผู้สูงอายุในระยะยาว

บทเรียนสำคัญจากทั่วโลกสรุปได้ชัดเจนว่า
จนถึงปัจจุบัน ยังไม่มีประเทศพัฒนาแล้วใดที่สามารถใช้นโยบายรัฐเพียงอย่างเดียวเพื่อดันอัตราการเกิดกลับสู่ระดับทดแทนได้อย่างยั่งยืน
ปัจจัยเรื่องวัฒนธรรม ค่านิยม และโครงสร้างเศรษฐกิจนั้นมีน้ำหนักมากกว่าเงินก้อนหนึ่งที่จะแจกให้กัน

สิ่งที่เรากำลังเห็นอยู่ไม่ใช่แค่ "วิกฤตตัวเลขประชากร" แต่นี่คือ "วิกฤตแห่งความหวัง" ของคนรุ่นใหม่ ที่มองไม่เห็นอนาคตทางเศรษฐกิจที่มั่นคงพอจะส่งต่อชีวิตให้ใครอีกคน ประเทศใดจะรอดพ้นจากกับดักนี้ได้ ไม่ใช่อยู่ที่การแจกเงิน แต่ขึ้นอยู่กับการสร้างโลกที่ "ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ" ไม่ใช่รางวัลสำหรับคนกลุ่มน้อย แต่เป็นโอกาสสำหรับคนรุ่นใหม่ที่กล้าจะฝันถึงอนาคตร่วมกับลูกหลานอีกครั้ง

ท่านไหนมีประสบการณ์หรือความเห็น สามารถแลกเปลี่ยนความคิดกันได้นะครับ
taubcenter oecd