มีใครชอบอ่านความคิดเห็นต่างๆ ที่ผู้ชมสื่อออนไลน์ได้แบ่งปันข้อมูล ความคิด ความรู้สึกและประสบการณ์ เหมือนดิฉันหรือเปล่าคะ
เมื่ออ่านพบความเห็นหนึ่งในคลิป “จงเรียนรู้ศิลปะแห่งวาจา แล้วโลกจะเปิดประตูให้คุณ” ที่ระบุว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี ชั่วดีเป็นจัตวา” แล้วดิฉันอดหัวเราะไม่ได้ ผู้แสดงความเห็นช่างมีไหวพริบในการใช้คำและอารมณ์ขันจริงๆ
ทั้งยังเป็นแรงบันดาลใจให้ดิฉันไปค้นดูว่าต้นฉบับเป็นอย่างไรอีกด้วย 555
ในหนังสือคลาสสิกอย่าง สำนวนไทย โดย ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์) ให้ข้อมูลไว้ดังนี้
“ปากเอก เลขโท หนังสือตรี ชั่วดีเป็นตรา
สำนวนนี้ เป็นสำนวนเก่าในสมัยที่ยังถือว่าการเรียนหนังสือไม่จำเป็น จึงถือเอาการพูดเป็นสำคัญที่หนึ่ง วิชาเลขรองลงมา แล้วถือวิชาหนังสือเป็นอันดับสาม ที่เรียกว่าปากเอก หมายถึงที่พูดดีมีปฏิภาณพร้อมทั้งสติปัญญาทำให้เกิดคุณประโยชน์ สำนวนนี้มุ่งเอาปากชนิดนี้...”
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้ต้นฉบับ
สำนวนนี้ ยังคงใช้อย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งมักจะพูดหรือเขียนอย่างลำลองว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท” และในวรรณกรรมของไทย ก็ยังมีร่องรอยของสำนวนนี้ปรากฏในวรรณกรรมต่าง ๆ เช่น วิวาหพระสมุท ของศรีอยุธยา ดังนี้
หรือในหนังสือ บทประพันธ์อธิบายสุภาษิต ซึ่งเป็นบทอาขยาน สำหรับชั้นประถมศึกษา ก็มี “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี ชั่วดีเป็นตรา” แต่งโดย ท่านผู้หญิงสมโรจน์ สวัสดิกุล ณ อยุธยา ดังนี้
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้
นอกจากนั้น ดิฉันยังได้พบความเห็นของท่านผู้รู้ในการแปลความหมายของสำนวนนี้ได้อย่างน่าสนใจ คือ
พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย มีข้อสังเกตถึงความหมายของคำ ในบทความ “เลขเป็นโท หมายถึงอะไร” ดังนี้
“ในภาษาบาลี ตัวเลข วิชาคำนวณ หรือการบวกลบคูณหาร ไม่ได้ใช้คำว่า “เลข” แต่ใช้คำว่า “สงฺขฺยา” หรือ “คณนา” (คะ-นะ-นา)
ส่วน “เลข” (เล-ขะ) และรูปคำอื่นๆ ที่ออกมาจากรากศัพท์เดียวกัน (คือ ลิ หรือ ลิขฺ ธาตุ) เช่น เลขน (เล-ขะ-นะ) เลขณี (เล-ขะ-นี) เลขา (เล-ขา) จะหมายถึง การขีด การวาด การเขียน การจารึก หนังสือ สาสน์ (scratching, drawing, writing, inscription, letter, epistle)
ผมขอเสนอแนวคิดอีกทางหนึ่งว่า “เลข” ในคำว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท” นั้นหมายถึง การเขียน หรือ การแต่งหนังสือ
คำว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี” เป็นสุภาษิตที่สอนเรื่องความสำคัญของการสื่อสาร โดยใช้วิธีพูด เขียน อ่าน มีความหมายดังนี้
1. ปากเป็นเอก : ปาก = การพูด
พูดเก่ง พูดดี ได้ผลสำคัญโดยตรงเป็นอันดับหนึ่ง
2. เลขเป็นโท : เลข = การเขียน
พูดไม่เก่ง แต่ถ้าเขียนเป็น เขียนเก่ง เขียนดี (หมายถึงเรียบเรียงข้อความ ไม่ใช่เขียนตัวอักษรสวยงาม) ก็นับว่าสำคัญ แต่เป็นอันดับสองรองจากการพูด
3. หนังสือเป็นตรี : หนังสือ = การอ่าน
พูดไม่เก่ง เขียนไม่เก่ง แต่ถ้าอ่านหนังสือเป็น ถึงขั้นที่เรียกกันว่า “หนังสือแตก” ก็ยังสำคัญอยู่ แต่เป็นอันดับสาม รองจากการเขียน ข้อนี้ขอให้นึกถึงสภาพสังคมสมัยที่มี “คนไม่รู้หนังสือ” เป็นจำนวนมาก จะมีคนหากินในทาง “รับจ้างอ่านหนังสือ” ตามบ้านต่างๆ เวลาค่ำจะมีกิจกรรมที่เราเรียกรู้กันในเวลาต่อมาว่า “อ่านหนังสือให้คุณยายฟัง” นั่นคือการใช้วิชา “หนังสือ” นั่นเอง
แนวคิดนี้ มิได้ประสงค์จะลบล้างความหมายที่เข้าใจกันมาแต่เดิม เพียงแต่นำเสนออีกความหมายหนึ่งเท่านั้น ญาติมิตรที่อ่านไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยแต่ประการใด”
ดิฉันคิดว่า การมองในแง่มุมของรากศัพท์ ตลอดจนบริบทด้านวิถีชีวิตของชาวสยามสมัยก่อน เป็นการตั้งข้อสังเกตที่ทำให้ความหมายของสำนวนมีความชัดเจนยิ่งขึ้น ขอฝากเป็นการบ้านสำหรับนักวิชาการด้านภาษาและด้านอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องต่อไป
ไม่ว่า การแปลความหมายของ “เลขโท” “หนังสือตรี” จะมีแง่มุมแตกต่างกันออกไป แต่ความหมายในส่วนอื่นนั้น ปากก็ยังเป็นเอก ชั่วดีก็ยังเป็นตรา อยู่นั่นเอง
จงเรียนรู้ศิลปะแห่งวาจา แล้วโลกจะเปิดประตูให้คุณ
ที่มา
สำนวนไทย (ฉบับพิมพ์ 2543) ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์)
บทประพันธ์อธิบายสุภาษิต (ฉบับพิมพ์ 2492)
https://digital.nlt.go.th/dlib/files/original/f64adcd22ea42339c85b54849fae1c86.pdf
กวีวัจน์วรรณนา (2557) วรรคทองในวรรณคดีไทยพร้อมประวัติและคำอธิบาย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน
https://www.orst.go.th/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0004/00004229.FLP/html/189/
พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย “เลขเป็นโท หมายถึงอะไร”
https://dhamtara.com/?p=19173
ปากเอก เลขโท หนังสือตรี ชั่วดีเป็นตรา
เมื่ออ่านพบความเห็นหนึ่งในคลิป “จงเรียนรู้ศิลปะแห่งวาจา แล้วโลกจะเปิดประตูให้คุณ” ที่ระบุว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี ชั่วดีเป็นจัตวา” แล้วดิฉันอดหัวเราะไม่ได้ ผู้แสดงความเห็นช่างมีไหวพริบในการใช้คำและอารมณ์ขันจริงๆ
ทั้งยังเป็นแรงบันดาลใจให้ดิฉันไปค้นดูว่าต้นฉบับเป็นอย่างไรอีกด้วย 555
“ปากเอก เลขโท หนังสือตรี ชั่วดีเป็นตรา
สำนวนนี้ เป็นสำนวนเก่าในสมัยที่ยังถือว่าการเรียนหนังสือไม่จำเป็น จึงถือเอาการพูดเป็นสำคัญที่หนึ่ง วิชาเลขรองลงมา แล้วถือวิชาหนังสือเป็นอันดับสาม ที่เรียกว่าปากเอก หมายถึงที่พูดดีมีปฏิภาณพร้อมทั้งสติปัญญาทำให้เกิดคุณประโยชน์ สำนวนนี้มุ่งเอาปากชนิดนี้...”
[Spoil] คลิกเพื่อดูข้อความที่ซ่อนไว้
สำนวนนี้ ยังคงใช้อย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งมักจะพูดหรือเขียนอย่างลำลองว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท” และในวรรณกรรมของไทย ก็ยังมีร่องรอยของสำนวนนี้ปรากฏในวรรณกรรมต่าง ๆ เช่น วิวาหพระสมุท ของศรีอยุธยา ดังนี้
นอกจากนั้น ดิฉันยังได้พบความเห็นของท่านผู้รู้ในการแปลความหมายของสำนวนนี้ได้อย่างน่าสนใจ คือ
พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย มีข้อสังเกตถึงความหมายของคำ ในบทความ “เลขเป็นโท หมายถึงอะไร” ดังนี้
“ในภาษาบาลี ตัวเลข วิชาคำนวณ หรือการบวกลบคูณหาร ไม่ได้ใช้คำว่า “เลข” แต่ใช้คำว่า “สงฺขฺยา” หรือ “คณนา” (คะ-นะ-นา)
ส่วน “เลข” (เล-ขะ) และรูปคำอื่นๆ ที่ออกมาจากรากศัพท์เดียวกัน (คือ ลิ หรือ ลิขฺ ธาตุ) เช่น เลขน (เล-ขะ-นะ) เลขณี (เล-ขะ-นี) เลขา (เล-ขา) จะหมายถึง การขีด การวาด การเขียน การจารึก หนังสือ สาสน์ (scratching, drawing, writing, inscription, letter, epistle)
ผมขอเสนอแนวคิดอีกทางหนึ่งว่า “เลข” ในคำว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท” นั้นหมายถึง การเขียน หรือ การแต่งหนังสือ
คำว่า “ปากเป็นเอก เลขเป็นโท หนังสือเป็นตรี” เป็นสุภาษิตที่สอนเรื่องความสำคัญของการสื่อสาร โดยใช้วิธีพูด เขียน อ่าน มีความหมายดังนี้
1. ปากเป็นเอก : ปาก = การพูด
พูดเก่ง พูดดี ได้ผลสำคัญโดยตรงเป็นอันดับหนึ่ง
2. เลขเป็นโท : เลข = การเขียน
พูดไม่เก่ง แต่ถ้าเขียนเป็น เขียนเก่ง เขียนดี (หมายถึงเรียบเรียงข้อความ ไม่ใช่เขียนตัวอักษรสวยงาม) ก็นับว่าสำคัญ แต่เป็นอันดับสองรองจากการพูด
3. หนังสือเป็นตรี : หนังสือ = การอ่าน
พูดไม่เก่ง เขียนไม่เก่ง แต่ถ้าอ่านหนังสือเป็น ถึงขั้นที่เรียกกันว่า “หนังสือแตก” ก็ยังสำคัญอยู่ แต่เป็นอันดับสาม รองจากการเขียน ข้อนี้ขอให้นึกถึงสภาพสังคมสมัยที่มี “คนไม่รู้หนังสือ” เป็นจำนวนมาก จะมีคนหากินในทาง “รับจ้างอ่านหนังสือ” ตามบ้านต่างๆ เวลาค่ำจะมีกิจกรรมที่เราเรียกรู้กันในเวลาต่อมาว่า “อ่านหนังสือให้คุณยายฟัง” นั่นคือการใช้วิชา “หนังสือ” นั่นเอง
แนวคิดนี้ มิได้ประสงค์จะลบล้างความหมายที่เข้าใจกันมาแต่เดิม เพียงแต่นำเสนออีกความหมายหนึ่งเท่านั้น ญาติมิตรที่อ่านไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยแต่ประการใด”
ดิฉันคิดว่า การมองในแง่มุมของรากศัพท์ ตลอดจนบริบทด้านวิถีชีวิตของชาวสยามสมัยก่อน เป็นการตั้งข้อสังเกตที่ทำให้ความหมายของสำนวนมีความชัดเจนยิ่งขึ้น ขอฝากเป็นการบ้านสำหรับนักวิชาการด้านภาษาและด้านอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องต่อไป
ไม่ว่า การแปลความหมายของ “เลขโท” “หนังสือตรี” จะมีแง่มุมแตกต่างกันออกไป แต่ความหมายในส่วนอื่นนั้น ปากก็ยังเป็นเอก ชั่วดีก็ยังเป็นตรา อยู่นั่นเอง
สำนวนไทย (ฉบับพิมพ์ 2543) ขุนวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์)
บทประพันธ์อธิบายสุภาษิต (ฉบับพิมพ์ 2492)
https://digital.nlt.go.th/dlib/files/original/f64adcd22ea42339c85b54849fae1c86.pdf
กวีวัจน์วรรณนา (2557) วรรคทองในวรรณคดีไทยพร้อมประวัติและคำอธิบาย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน
https://www.orst.go.th/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0004/00004229.FLP/html/189/
พลเรือตรี ทองย้อย แสงสินชัย “เลขเป็นโท หมายถึงอะไร”
https://dhamtara.com/?p=19173