ศาสนาหลักๆ ของโลกส่วนใหญ่เมื่อเวลาผ่านไปจะมีการตีความหลักธรรมและแนวปฏิบัติที่แตกต่างกันออกไป ทำให้เกิดการแบ่งเป็น นิกาย (Denominations / Sects) ต่างๆ ครับ
นี่คือสรุปนิกายหลักของศาสนาที่สำคัญของโลก เพื่อให้เห็นภาพรวมได้ง่ายที่สุดครับ
ศาสนาพุทธ (Buddhism)
แบ่งออกเป็น 2 นิกายหลัก (และมีนิกายย่อยที่พัฒนาตามพื้นที่) ได้แก่:
เถรวาท (Theravada): ยึดมั่นในพระไตรปิฎกและการปฏิบัติตามคำสอนดั้งเดิมของพระพุทธเจ้าอย่างเคร่งครัด เน้นการหลุดพ้นเฉพาะตน (มุ่งสู่พระอรหันต์) แพร่หลายในไทย เมียนมา ศรีลังกา ลาว และกัมพูชา
มหายาน (Mahayana): เน้นการช่วยเหลือสรรพสัตว์ให้หลุดพ้นไปพร้อมกัน (มุ่งสู่การเป็นพระโพธิสัตว์) มีการปรับเปลี่ยนข้อวัตรปฏิบัติให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น แพร่หลายในจีน ญี่ปุ่น เกาหลี และเวียดนาม
วัชรยาน (Vajrayana): มักถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของมหายาน แต่เน้นพิธีกรรม ความลี้ลับ และการฝึกจิตอย่างรวดเร็ว แพร่หลายในทิเบตและภูฏาน
ศาสนาคริสต์ (Christianity)
แบ่งออกเป็น 3 นิกายใหญ่ที่มีจำนวนผู้นับถือมากที่สุด:
โรมันคาทอลิก (Roman Catholic): เป็นนิกายดั้งเดิม มีศูนย์กลางอยู่ที่สัญญานครวาติกัน มีพระสันตะปาปา (Pope) เป็นประมุขสูงสุด เน้นพิธีกรรม ศีลศักดิ์สิทธิ์ และการเคารพแม่พระ (พระนางมารีย์) กับนักบุญ
โปรเตสแตนต์ (Protestant): แยกตัวออกมาในช่วงการปฏิรูปศาสนา ไม่ขึ้นตรงกับพระสันตะปาปา เน้นความเชื่อในพระคัมภีร์ไบเบิลอย่างเดียว และเชื่อว่ามนุษย์สามารถสื่อสารกับพระเจ้าได้โดยตรง (ในไทยมักเรียกว่า คริสเตียน) ย่อยออกเป็นหลายกลุ่ม เช่น แบปทิสต์, เมทอดิสต์, ลูเธอรัน
อีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ (Eastern Orthodox): แยกสายออกไปทางฝั่งยุโรปตะวันออกและรัสเซีย มีหลักเทววิทยาคล้ายคาทอลิก แต่ไม่ยอมรับอำนาจสูงสุดของพระสันตะปาปา โดยมีผู้นำของแต่ละประเทศ (Patriarch) ดูแลกันเอง
ศาสนาอิสลาม (Islam)
มีความแตกต่างกันหลักๆ ในเรื่องของผู้นำทางศาสนาหลังจากท่านนบีมูฮัมหมัดเสียชีวิต:
ซุนนี (Sunni): เป็นนิกายที่ใหญ่ที่สุด (ประมาณ 85-90% ของมุสลิมทั่วโลก) ยึดมั่นในพระคัมภีร์อัลกุรอานและจริยวัตร (ซุนนะฮ์) ของท่านนบี โดยยอมรับผู้นำศาสนา (คอลิฟะฮ์) ที่มาจากการเลือกสรรของชุมชน
ชีอะฮ์ (Shia): เชื่อว่าผู้นำศาสนาที่ถูกต้องควรสืบสายเลือดมาจากท่านนบีมูฮัมหมัดเท่านั้น โดยเริ่มต้นที่ท่านอาลี (ลูกเขยและลูกพี่ลูกน้องของท่านนบี) ส่วนใหญ่เป็นประชากรหลักในประเทศอิหร่าน อิรัก และบางส่วนของเลบานอน
ศาสนาฮินดู (Hinduism)
ศาสนาฮินดูไม่มีศาสดาองค์เดียว และไม่ได้แบ่งแยกด้วยความขัดแย้งทางการเมือง แต่แบ่งนิกายตาม พระเจ้าองค์ประธาน ที่ตนนับถือเป็นใหญ่ที่สุด:
ไศวนิกาย: นับถือ พระศิวะ (พระอิศวร) เป็นพระเจ้าสูงสุด เน้นการบำเพ็ญตบะและการหลุดพ้น
ไวษณวนิกาย (หรือลัทธิพราหมณ์): นับถือ พระวิษณุ (พระนารายณ์) และอวตารของพระองค์ (เช่น พระราม พระกฤษณะ) เป็นพระเจ้าสูงสุด เน้นความรักและความภักดี
ศากตินิกาย: นับถือ พระแม่ดุรคา พระแม่กาลี หรือพระแม่ลักษมี (พลังงานเพศหญิงหรือศักติ) เป็นพลังสูงสุดในการสร้างและทำลายโลก
สมารธนิกาย: เป็นสายเสรีนิยมที่ยอมรับและบูชาเทพเจ้าหลัก 5-6 องค์เท่าๆ กัน ไม่เจาะจงองค์ใดองค์หนึ่ง
ข้อสังเกต: แม้ว่าแต่ละศาสนาจะมีนิกายที่แยกย่อยออกมา แต่หัวใจหลักหรือแก่นคำสอนของศาสนานั้นๆ (เช่น ความเมตตา ความดีงาม และการเข้าถึงสัจธรรม) ยังคงคล้ายคลึงกัน แตกต่างกันเพียงแค่วิธีการปฏิบัติ พิธีกรรม หรือโครงสร้างการปกครองเท่านั้นครับ
นิกายของแต่ละศาสนา
นี่คือสรุปนิกายหลักของศาสนาที่สำคัญของโลก เพื่อให้เห็นภาพรวมได้ง่ายที่สุดครับ
ศาสนาพุทธ (Buddhism)
แบ่งออกเป็น 2 นิกายหลัก (และมีนิกายย่อยที่พัฒนาตามพื้นที่) ได้แก่:
เถรวาท (Theravada): ยึดมั่นในพระไตรปิฎกและการปฏิบัติตามคำสอนดั้งเดิมของพระพุทธเจ้าอย่างเคร่งครัด เน้นการหลุดพ้นเฉพาะตน (มุ่งสู่พระอรหันต์) แพร่หลายในไทย เมียนมา ศรีลังกา ลาว และกัมพูชา
มหายาน (Mahayana): เน้นการช่วยเหลือสรรพสัตว์ให้หลุดพ้นไปพร้อมกัน (มุ่งสู่การเป็นพระโพธิสัตว์) มีการปรับเปลี่ยนข้อวัตรปฏิบัติให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น แพร่หลายในจีน ญี่ปุ่น เกาหลี และเวียดนาม
วัชรยาน (Vajrayana): มักถูกมองว่าเป็นส่วนหนึ่งของมหายาน แต่เน้นพิธีกรรม ความลี้ลับ และการฝึกจิตอย่างรวดเร็ว แพร่หลายในทิเบตและภูฏาน
ศาสนาคริสต์ (Christianity)
แบ่งออกเป็น 3 นิกายใหญ่ที่มีจำนวนผู้นับถือมากที่สุด:
โรมันคาทอลิก (Roman Catholic): เป็นนิกายดั้งเดิม มีศูนย์กลางอยู่ที่สัญญานครวาติกัน มีพระสันตะปาปา (Pope) เป็นประมุขสูงสุด เน้นพิธีกรรม ศีลศักดิ์สิทธิ์ และการเคารพแม่พระ (พระนางมารีย์) กับนักบุญ
โปรเตสแตนต์ (Protestant): แยกตัวออกมาในช่วงการปฏิรูปศาสนา ไม่ขึ้นตรงกับพระสันตะปาปา เน้นความเชื่อในพระคัมภีร์ไบเบิลอย่างเดียว และเชื่อว่ามนุษย์สามารถสื่อสารกับพระเจ้าได้โดยตรง (ในไทยมักเรียกว่า คริสเตียน) ย่อยออกเป็นหลายกลุ่ม เช่น แบปทิสต์, เมทอดิสต์, ลูเธอรัน
อีสเทิร์นออร์ทอดอกซ์ (Eastern Orthodox): แยกสายออกไปทางฝั่งยุโรปตะวันออกและรัสเซีย มีหลักเทววิทยาคล้ายคาทอลิก แต่ไม่ยอมรับอำนาจสูงสุดของพระสันตะปาปา โดยมีผู้นำของแต่ละประเทศ (Patriarch) ดูแลกันเอง
ศาสนาอิสลาม (Islam)
มีความแตกต่างกันหลักๆ ในเรื่องของผู้นำทางศาสนาหลังจากท่านนบีมูฮัมหมัดเสียชีวิต:
ซุนนี (Sunni): เป็นนิกายที่ใหญ่ที่สุด (ประมาณ 85-90% ของมุสลิมทั่วโลก) ยึดมั่นในพระคัมภีร์อัลกุรอานและจริยวัตร (ซุนนะฮ์) ของท่านนบี โดยยอมรับผู้นำศาสนา (คอลิฟะฮ์) ที่มาจากการเลือกสรรของชุมชน
ชีอะฮ์ (Shia): เชื่อว่าผู้นำศาสนาที่ถูกต้องควรสืบสายเลือดมาจากท่านนบีมูฮัมหมัดเท่านั้น โดยเริ่มต้นที่ท่านอาลี (ลูกเขยและลูกพี่ลูกน้องของท่านนบี) ส่วนใหญ่เป็นประชากรหลักในประเทศอิหร่าน อิรัก และบางส่วนของเลบานอน
ศาสนาฮินดู (Hinduism)
ศาสนาฮินดูไม่มีศาสดาองค์เดียว และไม่ได้แบ่งแยกด้วยความขัดแย้งทางการเมือง แต่แบ่งนิกายตาม พระเจ้าองค์ประธาน ที่ตนนับถือเป็นใหญ่ที่สุด:
ไศวนิกาย: นับถือ พระศิวะ (พระอิศวร) เป็นพระเจ้าสูงสุด เน้นการบำเพ็ญตบะและการหลุดพ้น
ไวษณวนิกาย (หรือลัทธิพราหมณ์): นับถือ พระวิษณุ (พระนารายณ์) และอวตารของพระองค์ (เช่น พระราม พระกฤษณะ) เป็นพระเจ้าสูงสุด เน้นความรักและความภักดี
ศากตินิกาย: นับถือ พระแม่ดุรคา พระแม่กาลี หรือพระแม่ลักษมี (พลังงานเพศหญิงหรือศักติ) เป็นพลังสูงสุดในการสร้างและทำลายโลก
สมารธนิกาย: เป็นสายเสรีนิยมที่ยอมรับและบูชาเทพเจ้าหลัก 5-6 องค์เท่าๆ กัน ไม่เจาะจงองค์ใดองค์หนึ่ง
ข้อสังเกต: แม้ว่าแต่ละศาสนาจะมีนิกายที่แยกย่อยออกมา แต่หัวใจหลักหรือแก่นคำสอนของศาสนานั้นๆ (เช่น ความเมตตา ความดีงาม และการเข้าถึงสัจธรรม) ยังคงคล้ายคลึงกัน แตกต่างกันเพียงแค่วิธีการปฏิบัติ พิธีกรรม หรือโครงสร้างการปกครองเท่านั้นครับ