(บทความต้นฉบับ)




วิกฤต "ทีวีซอมบี้": เมื่อสถานีโทรทัศน์กำลังตายอย่างช้าๆ ในอุโมงค์ต้นทุนและบริบทสังคมที่เปลี่ยนไป


อุตสาหกรรมโทรทัศน์ในประเทศกำลังเผชิญกับสภาวะที่นักเศรษฐศาสตร์เรียกว่า "Zombie Firms" หรือ "ธุรกิจซอมบี้" ซึ่งหมายถึงธุรกิจที่ไม่มีการเติบโต ไม่มีกำไรเพียงพอที่จะจ่ายคืนเงินต้น ทำได้เพียงหาเงินมาประคองดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายคงที่ไปวันๆ รอวันล่มสลายอย่างช้าๆ

ปัจจัยหลักที่กำลังกัดกินสถานีโทรทัศน์ไทยให้กลายสภาพเป็นซอมบี้ คือ "กับดักค่าใบอนุญาตที่สูงลิ่ว" สวนทางอย่างรุนแรงกับ "บริบทสังคมที่คนเลิกดูทีวีจอแก้ว" ซึ่งปรากฏการณ์นี้ไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่เป็นเมกะเทรนด์โลกที่งานวิจัยจากต่างประเทศได้เตือนและถอดบทเรียนเอาไว้แล้ว|


1. ขวากหนามในประเทศ: ค่าใบอนุญาต และ สังคมที่ละทิ้งหน้าจอ

ย้อนกลับไปในยุคประมูลทีวีดิจิทัล มูลค่าใบอนุญาตที่สูงเกินจริงกลายเป็น "สารพิษ" ที่ตกค้างในงบการเงินของแต่ละสถานีจนถึงปัจจุบัน แม้รัฐบาลจะเคยมีมาตรการช่วยเหลือ แต่ต้นทุนในการดำเนินงาน (Operating Cost) และค่าธรรมเนียมต่างๆ ยังคงเป็นก้อนหินหนักที่สถานีต้องแบกข้ามผ่านวิกฤตความเปลี่ยนแปลงทางสังคม 2 ด้านหลัก:

The Cord-Cutting Phenomenon (พฤติกรรมการตัดสายเคเบิล): บริบทสังคมไทยเปลี่ยนจาก "ครอบครัวล้อมวงหน้าทีวี" ไปสู่ "ต่างคนต่างดูผ่านหน้าจอตัวเอง" สมาร์ทโฟนและอินเทอร์เน็ตความเร็วสูงทำให้การรอชมรายการตามตารางเวลา (Linear TV) กลายเป็นเรื่องล้าสมัย
วิกฤตงบโฆษณาเคลื่อนย้าย: เม็ดเงินโฆษณาซึ่งเป็นเส้นเลือดใหญ่ของสถานีโทรทัศน์ ถูกโยกย้ายไปสู่แพลตฟอร์ม Big Tech (YouTube, TikTok, Facebook) และระบบสตรีมมิง (OTT) ส่งผลให้รายได้ของสถานีทีวีลดลงแบบดิ่งเหว แต่ต้นทุนคงที่ยังเท่าเดิม


2. ส่องกระจกดูโลก: งานวิจัยต่างประเทศกับการตายของสถานีโทรทัศน์

หากต้องการเห็นภาพ "จุดจบ" และ "ทางรอด" เราจำเป็นต้องดูงานวิจัยและกรณีศึกษาจากต่างประเทศที่เจอปัญหานี้มาก่อนหน้าเราเกือบหนึ่งทศวรรษ:

A. งานวิจัยจากสถาบัน Reuters (Reuters Institute for the Study of Journalism)

งานวิจัย Digital News Report ระบุชัดเจนว่า สัดส่วนของผู้บริโภคที่ใช้โทรทัศน์เป็นช่องทางหลักในการรับข่าวสารลดลงเฉลี่ยปีละ 6-8% ทั่วโลก โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่อายุต่ำกว่า 35 ปี ที่มีอัตราการเข้าถึงทีวีกระแสหลักต่ำกว่า 20% งานวิจัยเตือนว่า สถานีที่ยังพึ่งพาการอ่านข่าวหน้าจอแบบเดิมโดยไม่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว จะสูญเสียอิทธิพลทางสังคมและเม็ดเงินโฆษณาไปอย่างถาวรภายในไม่กี่ปี

B. บทวิเคราะห์จาก McKinsey & Company: ทางตันของ Linear TV

McKinsey ได้ทำวิจัยเกี่ยวกับอุตสาหกรรมสื่อในสหรัฐฯ และยุโรป พบว่า สถานีโทรทัศน์แบบดั้งเดิมส่วนใหญ่ติดอยู่ใน "วงจรซอมบี้" เนื่องจากโครงสร้างองค์กรที่ใหญ่เกินไป (Legacy Costs) การพยายามดิ้นรนหาเงินมาจ่ายค่าสัมปทานหรือค่าเช่าโครงข่าย ทำให้สถานีตัดงบประมาณในการ "พัฒนาเนื้อหา (Content Production)" ซึ่งเมื่อเนื้อหาแย่ลง คนดูก็ยิ่งลดลง เป็นวงจรอุบาทว์ที่ทำให้ธุรกิจตายอย่างช้าๆ

C. กรณีศึกษาจากสหราชอาณาจักร (Ofcom Report)

Ofcom ซึ่งเป็นหน่วยงานกำกับดูแลสื่อของอังกฤษ พบว่าทางรอดเดียวของสถานีโทรทัศน์ระดับชาติ (เช่น BBC หรือ ITV) ไม่ใช่การลดแลกแจกแถมค่าโฆษณา แต่คือการ "Transform" ตัวเองไปเป็นแพลตฟอร์มดิจิทัลแบบ 100% (เช่น BBC iPlayer) เพื่อดึงงบโฆษณาแบบเฉพาะกลุ่ม (Targeted Ads) กลับมา

3. ตารางเปรียบเทียบ: โครงสร้างอดีต VS ความเป็นจริงในปัจจุบัน

โครงสร้างต้นทุน | ลงทุนสูงในระบบส่งสัญญาณและใบอนุญาต  VSแบกรับหนี้สินใบอนุญาต สวนทางกับรายรับที่ลดลง

พฤติกรรมผู้ชม | ดูพร้อมกันทั้งประเทศ (Mass Audience) VS กระจัดกระจายตามความสนใจ (Fragmented)

อำนาจต่อรอง | สถานีเป็นผู้เลือกคอนเทนต์ให้คนดู  VS ผู้ชมเป็นใหญ่ เลือกดูอะไร เมื่อไหร่ก็ได้

โมเดลรายได้ | โฆษณาทางทีวีช่วง Prime Time ราคาแพง VS  โฆษณาดิจิทัลที่วัดผลได้แม่นยำกว่าแย่งเม็ดเงินไป


ข้อสรุปและทางเลือกสุดท้าย: ปรากฏการณ์ "ทีวีซอมบี้" ในปัจจุบัน ไม่ใช่เพราะสถานีโทรทัศน์ทำผลงานได้แย่ลง แต่เป็นเพราะ "โมเดลธุรกิจแบบเดิมมันตายไปแล้ว"


หากรัฐบาลหรือหน่วยงานกำกับดูแลยังคงจัดเก็บค่าธรรมเนียมหรือบังคับใช้กฎระเบียบที่ล้าสมัย โดยไม่เอื้ออำนวยให้เกิดการปรับตัวสู่โลกดิจิทัล สถานีโทรทัศน์ในประเทศก็จะไม่ต่างอะไรกับซอมบี้ที่หมดแรงเดิน และรอวันล้มลงเมื่อเงินทุนก้อนสุดท้ายหมดไป ทางรอดเดียวคือการเปลี่ยนผ่านสู่ออนไลน์อย่างแท้จริง และการที่ภาครัฐต้องยอมรับความจริงว่า "โทรทัศน์ไม่ใช่สื่อกระแสหลักของยุคนี้อีกต่อไป"


คำถามของรัฐ คือ  ไม่ใช่ว่า จะเก็บ ค่าใบอนุญาต ให้เท่าเดิมได้อย่างไร

แต่ควรจะเป็นว่า  รัฐควรทำอย่างไร ให้ผู้ประกอบการเหล่านี้เปลี่ยนผ่าน เกิดการจ้างงาน ไม่ล้มหายตายจาก

และรัฐยังได้รายได้ใกล้เคียงหรือลดลงเล็กน้อย และช่วยผู้ประกอบการแข่งขันในยุคนี้ได้อย่างไม่เสียเปรียบและเป็นธรรม