“ทิพจักขุญาณ”

ญาณอันเป็นดวงตาทิพย์ที่สามารถเห็นการจุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลายได้ พระอรรถกถาจารย์กล่าวว่า ผู้ปฏิบัติต้องเริ่มจากการเจริญ “อาโลกสัญญา” คือกำหนดแสงสว่างเป็นอารมณ์ ไม่ว่าจะเป็นแสงอาทิตย์ แสงจันทร์ หรือแสงแห่งแก้วมณี แล้วตั้งใจระลึกอยู่เสมอว่า “อาโลโก… แสงสว่าง”

เมื่อกำหนดอยู่บ่อย ๆ จิตจะคุ้นกับความสว่าง แม้กลางคืนก็เหมือนกลางวัน แม้กลางวันก็เหมือนกลางคืน ความมืดไม่อาจปิดบังจิตได้อีก ใจเริ่มเปิดเผย โปร่ง เบา และสว่างขึ้นภายใน

จากนั้นผู้ปฏิบัติต้องอาศัยกสิณเป็นบาทแห่งอภิญญา ซึ่งอรรถกถากล่าวถึง เตโชกสิณ โอทาตกสิณ และอาโลกกสิณ แต่ยกย่องว่า “อาโลกกสิณ” เหมาะที่สุดสำหรับการเกิดทิพจักขุ เพราะเป็นอารมณ์แห่งความสว่างโดยตรง

เมื่อเจริญจนชำนาญ แสงสว่างในจิตจะมีกำลังมากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้ปฏิบัติจะเริ่มเห็นรูปต่าง ๆ ที่ตาเนื้อมองไม่เห็น เห็นสิ่งที่อยู่หลังกำแพง ใต้พื้นดิน ภายในร่างกาย หรือแม้แต่สิ่งที่อยู่ไกลออกไปได้ชัดราวกับมองด้วยตาเนื้อ อรรถกถาจึงกล่าวว่า เมื่อนั้น “ทิพจักขุย่อมเกิด”

ญาณนี้เป็นอันตรายต่อปุถุชน หากยังขาดสติและความมั่นคง เพราะเมื่อแผ่แสงสว่างออกไปมาก ๆ ผู้ปฏิบัติอาจเห็นภาพน่ากลัว เห็นยักษ์ รากษส หรือภูตต่าง ๆ แล้วเกิดความหวาดกลัว จิตฟุ้งซ่าน จนเสื่อมจากสมาธิและญาณได้ จึงไม่ควรประมาทในการเห็นรูป

แท้จริงแล้ว จุดมุ่งหมายของทิพจักขุ มิใช่เพื่ออวดอิทธิฤทธิ์ แต่เพื่อเห็น “จุติและอุปบัติ” ของสัตว์ทั้งหลาย คือเห็นว่าสัตว์ตายจากภพนี้ แล้วไปเกิดในอีกภพหนึ่งตามกำลังแห่งกรรม ญาณนี้จึงเรียกว่า “จุตูปปาตญาณ”

หากเห็นเพียงความตาย แต่ไม่เห็นการเกิดใหม่ ก็อาจหลงไปในอุจเฉททิฏฐิ คือเห็นว่าสัตว์สูญสิ้นหมดทุกอย่าง แต่หากเห็นเพียงการเกิด โดยไม่เห็นความดับ ก็อาจหลงไปในสัสสตทิฏฐิ คือเห็นว่ามีตัวตนถาวรเที่ยงแท้

ส่วนผู้ที่เห็นทั้งจุติและอุปบัติ ย่อมเข้าใจตามความจริงว่า สัตว์ทั้งหลายล้วนเป็นไปตามกรรม ไม่มีอัตตาถาวร แต่ก็ไม่สูญเปล่า ทุกอย่างดำเนินไปตามเหตุและปัจจัย

จึงกล่าวว่า สัตว์ทั้งหลายจะสูงหรือต่ำ งามหรือทราม สุขหรือทุกข์ มั่งคั่งหรือยากจน ล้วน “ยถากัมมูปคะ” คือเข้าถึงภพภูมิตามกรรมที่ตนได้กระทำไว้เองทั้งสิ้น