ความแตกต่างระหว่างสัมมาสติและสัมมาสมาธิ

บางสำนักแยกไม่ออกระหว่างสัมมาสติและสัมมาสมาธิ จะให้ทำแต่สติ ไม่ทำสมาธิ

1. สัมมาสติ
คือ การระลึกชอบ โดยใช้ สติปัฏฐาน 4 เป็นฐานที่ตั้ง เพื่อไม่ให้จิตไหลไปตามอำนาจของกิเลสหรือความนึกคิดปรุงแต่ง

กาย รู้เท่าทันการเคลื่อนไหว ลมหายใจ หรืออิริยาบถ
เวทนา รู้เท่าทันความรู้สึก สุข ทุกข์ หรือเฉยๆ ที่เกิดขึ้น
จิต รู้เท่าทันสภาพจิตใจในขณะนั้น เช่น จิตมีโทสะ จิตฟุ้งซ่าน หรือจิตสงบ
ธรรม รู้เท่าทันสภาวะธรรมที่ปรากฏ เช่น นิวรณ์ 5 หรืออริยสัจ 4

"ไม่ส่งจิตออกนอก" ในที่นี้ หมายถึง การที่สติไม่หลุดไปเกาะกับรูป รส กลิ่น เสียง ในลักษณะที่ทำให้เกิดความยินดียินร้าย แต่กลับมารู้ตัวอยู่ที่ฐานทั้ง 4 นี้

2. สัมมาสมาธิ
คือ ความตั้งมั่นชอบ ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงนิยามไว้ด้วย รูปฌาน 4 โดยมีองค์ประกอบ (องค์ฌาน) ที่ค่อยๆ ละเอียดขึ้นตามลำดับ

ในทางปฏิบัติ สัมมาสติ และ สัมมาสมาธิ ต้องทำงานร่วมกัน

สติ ทำหน้าที่ "ระลึก" และ "เลือก" อารมณ์ที่ถูกต้อง

สมาธิ ทำหน้าที่ "ตั้งมั่น" อยู่กับอารมณ์นั้นจนเกิดกำลัง

เมื่อสมาธิมีกำลัง (เป็นฌาน) จิตจะนิ่งและใสเหมือนน้ำที่สงบ ทำให้ สัมมาสติ ทำงานได้คมชัดขึ้น จนเห็นความเกิด-ดับของ กาย เวทนา จิต ธรรม ได้ชัดเจนตามความเป็นจริง ซึ่งจะนำไปสู่ "ปัญญา" ในที่สุด

การประคอง "สัมมาสติ" ในขณะระหว่างวันถือเป็นการปฏิบัติธรรมที่ทรงพลังมาก