ถ้าถูกถามว่า... พุทธะคืออะไร ธรรมะคืออะไร คำตอบคือ

ถาม : ธรรมะในขั้นลึก จะเข้าใจได้อย่างไร ?
.
ท่านพุทธทาสภิกขุ : ธรรมะในชั้นลึกนั้นพูดให้คนอื่นเข้าใจไม่ได้ : ถ้าธรรมะในชั้นลึกจริงแล้ว พูดด้วยปากไม่ได้ นี้มีมาก.
.
ช่วยทราบกันไว้ด้วยว่า ธรรมะชั้นลึกจริงนั้น พูดด้วยปากไม่ได้:
ธรรมะ เช่น มรรค ผล นิพพาน อย่างนี้พูด ด้วยปากให้คนอื่นเข้าใจไม่ได้
มันต้องหุบปากอยู่เสมอเหมือนที่เขียนรูปภาพไว้ที่ฝาผนัง.
.
ถ้าถูกถามว่า พุทธะคืออะไร ธรรมะคืออะไร แล้ว; คำตอบก็คือ หุบปาก ;
.
แต่ถ้าถามว่าจะหาทางเข้าใจได้อย่างไร ?
ก็จะบอกได้ว่าให้ไปปฏิบัติอย่างนั้น ๆ, แล้วพุทธะ ธรรมะ ก็จะปรากฏแก่เรา.
.
ยกตัวอย่าง แล้วจะเข้าใจง่าย
เช่นว่า น้ำตาลที่เรามีกินอยู่ทุกวันนี้ น้ำตาลมีรสหวาน.
ความหวานเป็นอย่างไร ช่วยบอกที ;
ทั้งๆ ที่เราเคยกินน้ำตาลอยู่แล้ว เราก็ยังพูดไม่ได้
ยังอธิบายความหวานให้คนที่ไม่เคยกินน้ำตาล ฟังไม่ได้.
ต้องบอกว่า ให้ไปซื้อน้ำตาลมาลองชิมดู จึงจะรู้ว่าหวานอย่างนั้น.
.
ธรรมะที่แท้จริงก็จะเป็นอย่างนี้ จะมีคำจำกัดความว่า
"ธรรมะที่เอามาพูดได้_นี้ยังไม่ใช่ธรรมะ"

เหลาจื๊อ ก็พูดอย่างนี้ ว่า ที่เรียกว่าเต๋านั้น ที่ยังเอามาพูดบอกกันได้
นี้ยังไม่ใช่เต๋า.

ฝ่ายพุทธเราก็ว่า ธรรมะ ที่เอามาพูดได้นี้ ยังไม่ใช่ตัวธรรมะจริงถึงที่สุด
ยังเป็นธรรมะขั้นต่ำ หรือวิธีที่จะให้เข้าถึงธรรมะเท่านั้น.
.
พุทธทาสภิกขุ