ความสำเร็จเป็นรูปธรรมของเบี้ยผู้สูงอายุ

ความสำเร็จเป็นรูปธรรมของเบี้ยผู้สูงอายุภายใต้ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์

Epigraph: รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2540 มาตรา 80 มาตรา๘๐ รัฐต้องคุ้มครองและพัฒนาเด็กและเยาวชน ส่งเสริมความเสมอภาคของหญิงและชาย เสริมสร้างและพัฒนาความเป็นปึกแผ่นของครอบครัว และความเข้มแข็งของชุมชน รัฐต้องสงเคราะห์คนชรา ผู้ยากไร้ ผู้พิการหรือทุพพลภาพและผู้ด้อยโอกาสให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีและพึ่งตนเองได้
Kriangsakphichit, P. (2025). Sukavichinomics: The 1997 Constitution of Thailand.

บทคัดย่อ

บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนวรรณกรรมและอธิบายความเชื่อมโยงเชิงโครงสร้างระหว่าง นโยบายเบี้ยผู้สูงอายุของประเทศไทย กับ ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ (Sukavichinomics) ซึ่งได้รับการอธิบายและประกาศอย่างเป็นระบบโดย ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล ในการกล่าวปาฐกถาพิเศษ The Four Pillars of Sukavichinomics ณ การประชุม SEAMEO Council Conference เมื่อปี พ.ศ. 2540 บทความนี้ชี้ให้เห็นว่า แม้ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์จะมิได้กล่าวถึงเบี้ยผู้สูงอายุโดยตรง แต่ได้วางรากฐานทางปรัชญาและเชิงโครงสร้างที่ให้ความสำคัญกับคุณภาพชีวิต ความมั่นคง และความยุติธรรมตลอดช่วงชีวิตของประชาชน ผ่านสี่เสาหลัก ได้แก่ การศึกษา สุขภาพ ความมั่นคง และความยุติธรรม
การทบทวนวรรณกรรมแสดงให้เห็นว่า เบี้ยผู้สูงอายุสามารถอธิบายได้ในฐานะกลไกเชิงโครงสร้างของรัฐในการสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจขั้นพื้นฐานแก่ผู้สูงอายุ ลดความเปราะบางในช่วงปลายของวงจรชีวิต และรับรองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ในฐานะพลเมืองอย่างเสมอภาค บทความสรุปว่า นโยบายเบี้ยผู้สูงอายุเป็นผลสืบเนื่องเชิงโครงสร้างของปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ และเป็นองค์ประกอบสำคัญของการพัฒนาประเทศอย่างยั่งยืนในบริบทสังคมสูงวัยของประเทศไทย

คำสำคัญ: เบี้ยผู้สูงอายุ, ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์, ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล, คุณภาพชีวิต, ความมั่นคงทางสังคม

บทนำ

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ ส่งผลให้ประเด็นด้านคุณภาพชีวิต ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และการคุ้มครองทางสังคมของผู้สูงอายุ กลายเป็นประเด็นสำคัญเชิงโครงสร้างของประเทศ นโยบาย เบี้ยผู้สูงอายุ จึงถูกนำมาใช้เป็นกลไกพื้นฐานของรัฐในการดูแลประชาชนในช่วงปลายของวงจรชีวิต อย่างไรก็ตาม การทำความเข้าใจนโยบายดังกล่าวอย่างรอบด้าน จำเป็นต้องพิจารณามากกว่ามิติของงบประมาณหรือการช่วยเหลือเชิงสังคมสงเคราะห์ หากแต่ต้องย้อนกลับไปสู่รากฐานทางปรัชญาและโครงสร้างความคิดที่กำหนดทิศทางการพัฒนาประเทศ

หนึ่งในรากฐานทางปัญญาที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการพัฒนาประเทศไทยในช่วงปลายศตวรรษที่ 20 คือ ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ (Sukavichinomics) ซึ่งได้รับการอธิบายอย่างเป็นระบบโดย ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล ในการกล่าวปาฐกถาพิเศษ The Four Pillars of Sukavichinomics ณ การประชุม SEAMEO Council Conference เมื่อปี พ.ศ. 2540 ปรัชญาดังกล่าวได้วางฐานคิดเรื่องความมั่นคงของประเทศไว้บนสี่เสาหลัก ได้แก่ การศึกษา สุขภาพ ความมั่นคง และความยุติธรรม โดยมุ่งเน้นการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และคุณภาพชีวิตของประชาชนเป็นศูนย์กลาง

สาระสำคัญของปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ชี้ให้เห็นว่า การเติบโตทางเศรษฐกิจเชิงปริมาณไม่อาจนำไปสู่ความมั่นคงของประเทศได้ หากประชาชนยังขาดความมั่นคงในชีวิตประจำวัน ขาดหลักประกันทางเศรษฐกิจ และยังเผชิญความเหลื่อมล้ำเชิงโครงสร้าง แนวคิดดังกล่าวเปิดพื้นที่ให้การพิจารณานโยบายสวัสดิการสังคม โดยเฉพาะเบี้ยผู้สูงอายุ ในฐานะเครื่องมือเชิงโครงสร้างที่รัฐใช้เพื่อรับรองศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และความมั่นคงของประชาชนตลอดช่วงชีวิต

บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องกับนโยบายเบี้ยผู้สูงอายุ โดยวิเคราะห์และเชื่อมโยงนโยบายดังกล่าวเข้ากับปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ เพื่อแสดงให้เห็นว่า เบี้ยผู้สูงอายุไม่ใช่มาตรการเฉพาะกิจหรือการช่วยเหลือเชิงสงเคราะห์ หากแต่เป็นผลสืบเนื่องเชิงโครงสร้างของการพัฒนาประเทศที่ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง และเป็นองค์ประกอบสำคัญของความมั่นคงทางสังคมและความยั่งยืนของประเทศในระยะยาว

ทบทวนวรรณกรรม: เบี้ยผู้สูงอายุภายใต้ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์

การศึกษานโยบาย เบี้ยผู้สูงอายุ ในประเทศไทยสามารถทำความเข้าใจได้อย่างลุ่มลึกเมื่อพิจารณาภายใต้ ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ (Sukavichinomics) ซึ่งได้รับการอธิบายอย่างเป็นระบบโดย ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล ในการกล่าวปาฐกถาพิเศษ The Four Pillars of Sukavichinomics ณ การประชุม SEAMEO Council Conference ระหว่างวันที่ 26–28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2540 ณ กรุงมะนิลา

ในสุนทรพจน์ดังกล่าว ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล ได้วางฐานคิดเรื่องความมั่นคงของประเทศไว้บน สี่เสาหลัก ได้แก่ การศึกษา สุขภาพ ความมั่นคง และความยุติธรรม โดยเน้นว่าการเติบโตทางเศรษฐกิจเชิงปริมาณเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ หากไม่สามารถยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนและลดความเหลื่อมล้ำได้อย่างเป็นธรรม การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์จึงถูกยกระดับเป็นแกนกลางของการพัฒนาประเทศ

ในมิติของ สุขภาพ (Health) ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์อธิบายว่าสุขภาพมิได้จำกัดอยู่เพียงการมีโรงพยาบาลหรือบุคลากรทางการแพทย์ที่เพียงพอ หากแต่ครอบคลุมปัจจัยพื้นฐานของชีวิต เช่น น้ำสะอาด โภชนาการ และสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการดำรงชีพอย่างมีศักดิ์ศรี หลักการดังกล่าวสอดคล้องกับเหตุผลเชิงโครงสร้างของนโยบายเบี้ยผู้สูงอายุ ซึ่งทำหน้าที่สนับสนุนรายได้ขั้นพื้นฐาน อันส่งผลโดยตรงต่อสุขภาวะของผู้สูงอายุทั้งทางกายและจิตใจ
เสาหลักด้าน ความมั่นคง (Security) เน้นว่าหากประชาชนต้องเผชิญความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจและความหวาดกลัวในชีวิตประจำวัน ประเทศย่อมไม่อาจมีเสถียรภาพ สำหรับผู้สูงอายุซึ่งมักออกจากตลาดแรงงานและขาดรายได้ประจำ เบี้ยผู้สูงอายุจึงเป็นกลไกสำคัญในการสร้างความมั่นคงขั้นต่ำในการดำรงชีวิต ลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจ และเสริมสร้างความรู้สึกปลอดภัยในช่วงปลายของวงจรชีวิต

ในด้าน ความยุติธรรม (Justice) ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล เน้นย้ำว่าความมั่นคงของประเทศไม่อาจเกิดขึ้นได้ หากโครงสร้างสังคมยังเอื้อให้เกิดการผูกขาดหรือการเอารัดเอาเปรียบประชาชนทั่วไป การจัดสวัสดิการในรูปแบบเบี้ยผู้สูงอายุ โดยเฉพาะการเข้าถึงอย่างทั่วถึง สามารถอธิบายได้ว่าเป็นการกระจายทรัพยากรของรัฐอย่างเป็นธรรม และเป็นการรับรองสิทธิขั้นพื้นฐานของผู้สูงอายุในฐานะพลเมืองอย่างเสมอภาคแม้ The Four Pillars of Sukavichinomics จะมิได้กล่าวถึง “เบี้ยผู้สูงอายุ” โดยตรง แต่สาระสำคัญของปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ได้วางรากฐานเชิงคุณค่าและเชิงโครงสร้างที่ให้ความสำคัญกับคุณภาพชีวิต ความมั่นคง และความยุติธรรมตลอดช่วงชีวิตของประชาชน ดังนั้น นโยบายเบี้ยผู้สูงอายุจึงสามารถอธิบายได้ว่าเป็นผลสืบเนื่องเชิงโครงสร้างของปรัชญาดังกล่าว ในฐานะเครื่องมือของรัฐที่มุ่งสร้างความมั่นคงทางสังคมและความยั่งยืนของประเทศในระยะยาว

เอกสารอ้างอิง
Rangsitpol, S. (1997). The Four Pillars of Sukavichinomics. Keynote Address at the SEAMEO Council Conference, Manila, February 26–28, 1997. สืบค้นจาก
[url=https://web.archive.org/web/20060504185549/http://www.seameo.org/vl/library/dlwelcome/publications/report/thematic/97sym32/97syman3.htm]https://web.archive.org/web/20060504185549/http://www.seameo.org/vl/library/dlwelcome/publications/report/thematic/97sym32/97syman3.htm[/url]

ระเบียบวิธีวิจัย

การวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้วิธีการ ทบทวนวรรณกรรมเชิงวิเคราะห์ (Analytical Literature Review) มีวัตถุประสงค์เพื่ออธิบายความเชื่อมโยงเชิงโครงสร้างระหว่างนโยบายเบี้ยผู้สูงอายุของประเทศไทยกับ ปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ (Sukavichinomics) ซึ่งได้รับการประกาศและอธิบายอย่างเป็นระบบโดย ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล

การวิจัยมิได้มุ่งวัดผลเชิงปริมาณหรือประเมินประสิทธิผลเชิงตัวเลขของนโยบาย แต่เน้นการวิเคราะห์เชิงปรัชญา โครงสร้าง และคุณค่า (normative–structural analysis) เพื่อทำความเข้าใจฐานคิดที่รองรับการก่อรูปของนโยบายสวัสดิการสังคม โดยเฉพาะเบี้ยผู้สูงอายุ

แหล่งข้อมูล
แหล่งข้อมูลที่ใช้ในการศึกษาแบ่งออกเป็น 3 กลุ่มหลัก ได้แก่

เอกสารปฐมภูมิ (Primary Sources)
สุนทรพจน์ The Four Pillars of Sukavichinomics โดย ฯพณฯ สุขวิช รังสิตพล ในการประชุม SEAMEO Council Conference พ.ศ. 2540
เอกสารทางวิชาการและเอกสารนโยบายระดับนานาชาติจากองค์กรสากล เช่น UNESCO, World Bank, ADB, UNICEF และ SEAMEO ที่สะท้อนแนวคิดการพัฒนามนุษย์ตลอดช่วงชีวิต

เอกสารทุติยภูมิ (Secondary Sources)
งานวิจัยและรายงานวิชาการเกี่ยวกับสวัสดิการผู้สูงอายุ ความมั่นคงทางสังคม และการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์
เอกสารเชิงประวัติศาสตร์และกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับสิทธิการศึกษาและสิทธิด้านสุขภาพของประชาชนไทย

เอกสารเชิงโครงสร้างนโยบาย (Policy and Structural Documents)
ข้อมูลเชิงโครงสร้างด้านการศึกษา สุขภาพ และสวัสดิการสังคม ที่สะท้อนบริบทการพัฒนาประเทศไทยในช่วงเปลี่ยนผ่านสู่รัฐสวัสดิการขั้นพื้นฐาน

วิธีการวิเคราะห์ข้อมูล
การวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธี การวิเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) ควบคู่กับ การวิเคราะห์เชิงโครงสร้าง (Structural Analysis) โดยมีขั้นตอนดังนี้
วิเคราะห์สาระสำคัญของปรัชญาเศรษฐศาสตร์สุขวิชโนมิกส์ตามกรอบ สี่เสาหลัก
จัดหมวดหมู่เนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ ความมั่นคง และความยุติธรรม
เชื่อมโยงสาระของปรัชญาดังกล่าวกับบทบาทและเหตุผลเชิงโครงสร้างของนโยบายเบี้ยผู้สูงอายุ
ตีความนโยบายเบี้ยผู้สูงอายุในฐานะผลสืบเนื่องเชิงโครงสร้างของการพัฒนาประเทศที่ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง