พบ ‘วัว’ ใช้ไม้เกาหลังตัวเอง ครั้งแรกในโลก ฉลาดกว่าที่นักวิจัยคิด

เราต่างคิดว่า “วัว” ไม่ใช่สัตว์ที่ฉลาดมากนัก แต่เราอาจต้องเปลี่ยนความคิดนี้ใหม่

เมื่อวัวเพศเมียตัวหนึ่งชื่อ “เวโรนิกา” (Veronika) สายพันธุ์สวิสบราวน์ ในประเทศออสเตรีย

สามารถใช้กิ่งไม้และแปรงขัดพื้นเพื่อเกาตัวเองในจุดที่เข้าถึงยากได้อย่างคล่องแคล่ว

การค้นพบนี้ถูกตีพิมพ์ในวารสาร Current Biology นับเป็นงานวิตัยฉบับแรกที่บรรยายถึงการใช้เครื่องมือในวัว 

อลิซ อัวร์สแปร์ก นักชีววิทยาด้านพุทธิปัญญาจากมหาวิทยาลัยแพทยศาสตร์สัตวแพทย์แห่งเวียนนา

กล่าวว่า “การค้นพบนี้ชี้ให้เห็นว่า มนุษย์ประเมินความฉลาดของปศุสัตว์ต่ำมาตลอด

ซึ่งอาจเป็นเพราะเรายังสังเกตพวกมันไม่มากพอ ไม่ใช่ว่าพวกมันไม่ฉลาดแต่อย่างใด”

พฤติกรรมของเวโรนิกาถูกสังเกตเห็นครั้งแรกโดย วิตการ์ วีเกเล เกษตรกรผู้เลี้ยงวัว

ซึ่งเธอสังเกตเห็นมานานกว่า 10 ปีแล้วว่า เวโรนิกามักจะคาบกิ่งไม้มาใช้เกาตัว

และเขายังพบว่าวัวตัวนี้สามารถจดจำเสียงของสมาชิกในครอบครัวได้ดีอีกด้วย

เขาเล่าว่าเธอเริ่มจากการเล่นเศษไม้ก่อนจะพัฒนามาเป็นการใช้กิ่งไม้เกาตามร่างกาย

พฤติกรรมนี้ได้รับความสนใจจากนักวิทยาศาสตร์ เมื่อมีการแชร์คลิปวิดีโอที่บันทึกพฤติกรรมดังกล่าวให้แก่ทีมวิจัย อัวร์สแปร์กเล่าถึงความรู้สึกเมื่อเห็นคลิปครั้งแรกว่า “นี่ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่นี่คือตัวอย่างที่มีความหมายของการใช้เครื่องมือในสปีชีส์ที่แทบจะไม่เคยถูกพิจารณาด้านความฉลาดเลย”

ทีมวิจัยจึงได้เดินทางไปยังฟาร์มเพื่อทำการทดสอบพฤติกรรมอย่างเป็นระบบ

เวโรนิกา วัวที่ใช้ไม้เกาหลัง
เครดิตภาพ: Antonio J Osuna Mascaró

ทีมวิจัยได้วางแปรงขัดพื้นไว้บนพื้นในทิศทางที่สุ่มไว้ เพื่อสังเกตว่าเวโรนิกาจะจัดการกับมันอย่างไร

ผลปรากฏว่าเธอสามารถใช้ลิ้นปรับตำแหน่งแปรงให้เข้าที่ก่อนจะใช้ฟันคาบมันไว้อย่างมั่นคง

เธอแสดงให้เห็นถึงความสามารถในการควบคุมเครื่องมือด้วยปากได้อย่างน่าทึ่ง แม้ว่าจะไม่มีมือหรือนิ้วโป้งเหมือนมนุษย์หรือลิงก็ตาม

สิ่งที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์ประหลาดใจที่สุดคือ เวโรนิกาไม่ได้ใช้เครื่องมือแบบธรรมดา

แต่เธอใช้แบบ “อเนกประสงค์และยืดหยุ่น” (Flexible, multi-purpose tool use) โดยเธอจะเลือกใช้ด้านที่เป็น “ขนแปรง”

เมื่อต้องการเกาบริเวณผิวหนังที่หนาและแข็งแรง เช่น ส่วนหลัง

แต่เมื่อต้องการเกาบริเวณที่บอบบางกว่า เช่น หน้าท้องหรือเต้านม เธอจะพลิกไปใช้ด้าน “ด้ามไม้” ที่เรียบเนียนแทน

อันโตนิโอ เจ. โอซูนา-มาสกาโร นักวิจัยหลังปริญญาเอกจากมหาวิทยาลัยเดียวกัน

ระบุว่า “วัวสามารถใช้เครื่องมือได้อย่างยืดหยุ่นอย่างแท้จริง เธอไม่ได้แค่ใช้วัตถุเกาตัวเอง

แต่เธอใช้ส่วนที่แตกต่างกันของเครื่องมือชิ้นเดียวกันเพื่อวัตถุประสงค์ที่ต่างกัน”

พฤติกรรมการใช้เครื่องมือชิ้นเดียวในหลายรูปแบบเช่นนี้ นับเป็นเรื่องที่หาได้ยากยิ่งในอาณาจักรสัตว์

นอกเหนือจากมนุษย์แล้ว การใช้เครื่องมืออเนกประสงค์ในลักษณะนี้ เคยถูกบันทึกไว้อย่างน่าเชื่อถือเพียงในลิงชิมแปนซีเท่านั้น

ตัวอย่างเช่น ชิมแปนซีในลุ่มน้ำคองโกที่ใช้ไม้ด้านหนึ่งเจาะรูในจอมปลวกและใช้อีกด้านหนึ่งเพื่อ “ตก” ปลวกขึ้นมากิน

ดังนั้นพฤติกรรมของเวโรนิกา ที่สามารถทำสิ่งที่คล้ายกันได้จึงเป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์สำหรับนักวิจัย

โอซูนา-มาสกาโร ยังให้ข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า “น่าตกใจที่เราเพิ่งค้นพบสิ่งนี้ในตอนนี้

ทั้งที่มีวัวอยู่ประมาณ 1,500 ล้านตัวทั่วโลก และมนุษย์ก็อยู่ร่วมกับพวกมันมาอย่างน้อย 10,000 ปีแล้ว”

เขาเชื่อว่าเหตุผลที่เราเพิ่งพบพฤติกรรมนี้อาจเป็นเพราะวัวส่วนใหญ่

ไม่มีโอกาสได้มีชีวิตที่ยืนยาวและอยู่ในสภาพแวดล้อมที่กระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้เหมือนเวโรนิกา

เวโรนิกามีอายุถึง 13 ปี ซึ่งอายุยืนกว่าวัวในฟาร์มปศุสัตว์ส่วนใหญ่ อีกทั้งเธอยังอาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่ซับซ้อน

มีการโต้ตอบกับมนุษย์และวัตถุต่าง ๆ อย่างสม่ำเสมอ

นักวิจัยเชื่อว่าปัจจัยเหล่านี้สร้างเงื่อนไขที่เหมาะสมให้เธอได้สำรวจและสร้างสรรค์พฤติกรรมใหม่ ๆ ขึ้นมา

อย่างไรก็ตาม นักวิจัยไม่คิดว่าเวโรนิกาเป็นวัวที่ฉลาดที่สุดเพียงตัวเดียว โอซูนา-มาสกาโร กล่าวว่า

“วัวมีศักยภาพในการสร้างสรรค์การใช้เครื่องมือ และเราเพิ่งเริ่มจะสังเกตเห็นพวกมัน”

ทีมวิจัยเชื่อว่าอาจมีวัวหรือสัตว์ในฟาร์มตัวอื่น ๆ ที่มีความสามารถคล้ายกัน แต่ยังไม่มีใครสังเกตเห็น

การค้นพบนี้ยังเป็นการท้าทายความเชื่อเดิม ๆ ที่ปรากฏในสื่อกระแสหลัก เช่น การ์ตูนเรื่อง “Cow Tools” ของแกรี่ ลาร์สัน

ซึ่งเป็นหนึ่งในการ์ตูนชุด “The Far Side” ในปี 1982 ล้อเลียนว่าวัวไม่มีทางฉลาดพอจะสร้างหรือใช้เครื่องมือได้

นักวิจัยเขียนไว้ในรายงานว่า “บางทีความไร้สาระที่แท้จริงอาจไม่ได้อยู่ที่การจินตนาการถึงวัวที่ใช้เครื่องมือ

แต่อยู่ที่การทึกทักเอาเองว่าสิ่งนี้ไม่มีทางเกิดขึ้นได้”

มาร์ค เบคอฟ ศาสตราจารย์กิตติคุณด้านนิเวศวิทยาและชีววิทยาเชิงวิวัฒนาการ

ให้ความเห็นว่าวัวและสัตว์ฉลาดตัวอื่น ๆ มักถูกตราหน้าว่าโง่เขลา แต่การวิจัยแสดงให้เห็นว่าพวกมันเป็น

“สิ่งมีชีวิตที่มีความรู้สึกนึกคิด พร้อมด้วยสมองที่ตื่นตัวและชีวิตทางอารมณ์ที่ลึกซึ้ง”

ในขณะนี้ ทีมวิจัยกำลังเปิดรับข้อมูลจากประชาชน หากใครเคยพบเห็นวัวหรือกระทิงที่ใช้กิ่งไม้หรือวัตถุอื่น ๆ

ในการทำกิจกรรมที่มีเป้าหมายชัดเจน เพื่อทำความเข้าใจว่าเงื่อนไขทางสภาพแวดล้อมและสังคมแบบใดที่เอื้อให้พฤติกรรมเหล่านี้ปรากฏขึ้นในปศุสัตว์

การค้นพบครั้งนี้ไม่เพียงแต่เปลี่ยนมุมมองของมนุษย์ที่มีต่อวัว

แต่ยังเตือนใจให้มนุษย์ตระหนักถึงความหลากหลายและความซับซ้อนของธรรมชาติ

ดังที่ วิตการ์ วีเกเล เจ้าของเวโรนิกากล่าวไว้ว่า

“การรักษาธรรมชาติคือการปกป้องตัวเราเอง ความหลากหลายทางธรรมชาติคือกุญแจสำคัญในการอยู่รอดบนโลกใบนี้”

วโรนิกา วัวที่ใช้ไม้เกาหลัง
เครดิตภาพ: Antonio J Osuna Mascaró