มรรคและผลของมรรค-

นิพพานคือธาตุ ไม่เกิด ดับ นิพพานเป็นธาตุเดียวที่ไม่รวมกับธาตุอื่นๆๆในโลก ถ้าธาตุเกิด ดับ ก็จะกระทบกับนิพพานที่เป็นธาตุที่ไม่เกิด ดับ ธาตุอื่นๆในโลกที่ไม่เกิด ดับ แต่สามารถ รวมตัว กระจายตัว ไปตามเหตุปั

ดับสังขาร ก็จะเป็นสภาวะนิโรธ ฌาน1-8 เป็นเจตสิก เป็นสังขารตัวที่ประกอบกับจิต สติปัฐฐาน ในปรมัตถธรรม จึงต้องเห็นการดำเนินไปของฌาน 1-8 อันเป็นการดำเนินไปของเจตสิก จึงจะรู้ชัดในเจตสิก เมื่อรู้ชัดในเจตส

ที่ผ่านมาดูกายใจเห็นนามรูป เกิดเข้าใจ เกิดดับ ไม่เที่ยงเป็นหลัก เป็นไปตามเหตุ ช่วงหลังมานี้ เห็นลักษณะไม่ใช่ตัวตน บังคับไม่ได้ (แต่ยังมีความเข้าใจ ในการเป็นไปตามเหตุอยู่)

อุจเฉททิฏฐิ คือ ความเห็นว่าเมื่อตายแล้วจะสูญสิ้นไปทั้งหมด ไม่มีการเวียนว่ายตายเกิดในภพอื่นอีก เป็นมิจฉาทิฏฐิ “เอาความสูญ” นั้นไปเทียบกับนิพพาน แล้วเข้าใจว่านิพพานคือความสูญสิ้นแบบไม่มีอะไ

เราถูกสอนว่า "นิพพานคือความดับแห่งทุกข์" หรือบางตำราก็ว่า “นิพพานคือภาวะดับเย็น ไม่เกิด ไม่ดับ” แต่ถ้า “ทุกสิ่งดับหมดแล้ว” — ใครเป็นผู้รู้ว่าดับ? ถ้าผู้รู้ยังอ

“สังขารไม่อาจนิพพานได้” มีที่มาและความเข้าใจอยู่ในหลายระดับ ๑. ความหมายของ “สังขาร” สังขาร (saṅkhāra) = สิ่งปรุงแต่งทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นกาย ใจ หรือปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นเพรา