แต่ละกิริยาจิตที่ดับไป จะมีความเปลี่ยนแปลงของสมาธิ

กิริยาจิต -จิตที่รู้ ลมหายใจ เวทนา ความคิด สภาพจิตใจ
สติปัฐฐานคือ ตามรู้การเกิด จนกระทั้งดับของกิริยาจิต(เหตุ,วิญญาน) และรู้สภาพจิต(ผล,สมาธิ) ที่เกิดหลังจากตามรู้ วิญญานแต่ละขณะนั้น
   ในระหว่างการตามรู้ จะเป็น เอกคตา ด้วยมีวิญญานเป็นผัสสะ
มีเจตนา และมนสิการ  ผลที่เกิดเป็นเวทนา(สุขเวททนา,สภาพจิต) เป็นชีวิตินทรีย์

การศึกษาปรมัตถธรรม จึงให้ผลเห็นการทำงานของสติปัฐฐาน จิต เจกสิก ความเป็นธาตุรู้กับ
วิญญานขันธ์ ที่เป็นคนละอย่างกัน