สภาวธรรมเป็นอย่างไร

หลุดพ้นเพราะเหตุปัจจัยถึงพร้อม หรือ จิตบังคับตัวเองจนหลุดพ้น เราสามารถบังคับตัวเองให้ปฏิบัติธรรมเองจนหลุดพ้น หรือต้องรอให้มีเหตุปัจจัยมาปรุงแต่งผลักดันบังคับตัวเราให้เราปฏิบัติธรรมจนหลุดพ้นครับ? ข้อไห

ตามมา.. ดูกรอานนท์ ก็ภิกษุพวกใดพวกหนึ่ง ในบัดนี้ก็ดี ในกาลที่เราล่วงไปก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็น ที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่