หมวกที่ขงเบ้งสวม เรียกว่าอะไร ? ทำไมมีแต่ขงเบ้งที่ใส่หมวกแบบนี้ ??

เรียกว่า กวานจิน (綸巾) หรือผ้าโพกหัวไหมครับ   

สารานุกรมซานไฉถูฮุ่ย《三才圖會》สมัยราชวงศ์หมิง เรียกผ้าโพกหัวชนิดว่า จูเก่อจิน (诸葛巾) หรือ ผ้าโพกหัวจูกัด  ระบุว่าเป็นอีกชื่อหนึ่งของกวานจิน เป็นผ้าโพกหัวที่ขงเบ้งสวมใส่พร้อมกับถือพัดขนนกบัญชาการทัพ จึงตั้งชื่อตามขงเบ้ง  ภาพประกอบในสารานุกรมจะเป็นหมวกทรงแบบที่เราคุ้นเคยกัน (มุมขวาบนสุด)




เมื่อศึกษาจากจิตรกรรมต่างๆ แล้วพบว่าเดิมเป็นผ้าโพกหัว แต่ภาพเขียนสมัยหลังค่อยๆ เปลี่ยนรูปร่างกลายเป็นหมวกทรงม้วนเป็นกลีบอย่างที่คุ้นตากันครับ

  

มีบันทึกว่าขงเบ้งสวมผ้าโพกหัวแบบนี้ในวรรณกรรมหลายเรื่อง เช่น วรรณกรรมอินยวิ๋นเสี่ยวซัว《殷芸小说》สมัยราชวงศ์เหนือใต้บรรยายว่าขงเบ้งโพกผ้าโพกหัวไหม ถือพัดขนนกบัญชาการกองทัพ     เช่นเดียวกับวรรณกรรมซานกั๋วเหยี่ยนอี้《三國演義》หรือสามก๊กของหลัวกว้านจงบรรยายว่า ขงเบ้งสวมผ้าโพกหัวไหม ใส่เสื้อคลุมนกกระเรียน (เป็นชื่อเสื้อคลุมที่บัณฑิตหรือนักบวชลัทธิเต๋านิยมสวมใส่) ถือพัดขนนก  


อันที่จริงการโพกผ้าถือพัดขนนกเดิมไม่ได้เป็นภาพจำเพาะของขงเบ้งคนเดียว   เอกสารฟู่จื่อ 《傅子》ในเชิงอรรถสามก๊กตอนประวัติโจโฉ และจิ้นซู 《晉書》หรือพงศาวดารราชวงศ์จิ้นบันทึกว่า ช่วงปลายราชวงศ์ฮั่น ชนชั้นสูงและผู้มีชื่อเสียงเลิกแต่งกายด้วยเครื่องแบบเครื่องยศอย่างโบราณ หันมามีค่านิยมผ้าโพกหัว (幅巾) แทน อ้วนเสี้ยวก็ใช้ผ้าไหมโพกหัวแม้ว่าตนเองจะเป็นแม่ทัพ แต่โจโฉเห็นว่าในยุคนั้นแผ่นดินจลาจลขาดแคลนทรัพยากร จึงเอาอย่างโบราณโพกศีรษะด้วยหนังสัตว์ ตัดผ้าไหมขาวมาทำเป็นหมวกเรียกว่าไป๋เชี่ย (白帢)

จิ้นซูระบุว่า เซี่ยว่านสวมผ้าโพกหัวไหมสีขาว สวมเสื้อคลุมนกกระเรียน  เช่นในวรรณกรรมสมัยราชวงศ์ซ่งเรื่อง เหนียนหนี่ว์เจียว ชื่อปี้หฺวายกู่ 《念奴娇·赤壁怀古》ของซูตงปอ (蘇東坡) ก็บรรยายว่าจิวยี่ สวมผ้าโพกหัวไหม ถือพัดขนนกเหมือนกัน

มีการวิเคราะห์ว่าการที่คนเปลี่ยนมาโพกหัวด้วยผ้าเป็นการสะท้อนแนวคิดแบบเต๋าที่ต้องการหลีกหนีจากกรอบจารีตของลัทธิขงจื่อ  เพราะในสมัยฮั่นตั้งแต่รัชกาลฮั่นอู่ตี้เป็นต้นมายึดถือตามขนบขงจื่อ ซึ่งผู้ชายชั้นสูงจะสวมกวน (เครื่องสวมศีรษะครอบมวยผม)   นอกจากนี้ยังเป็นการสะท้อนสถานะทางสังคมด้วย เพราะกวนสะท้อนถึงชนชั้นปกครอง  การโพกหัวจึงสะท้อนให้เห็นแนวคิดแบบกบฏต่อต้านกรอบของชนชั้นด้วย   แต่ผลจากงิ้วและวรรณกรรมสามก๊กของหลัวกว้านจง  ทำให้ผ้าโพกหัวแบบนี้กลายเป็นภาพจำของขงเบ้งไปครับ



ภาพหร่วนเสียน (阮咸) หนึ่งในเจ็ดปราชญ์แห่งป่าไผ่ (竹林七賢) โพกผ้าโพกหัวไหม  ศิลปะสมัยจิ้นตะวันออก     เจ็ดปราชญ์แห่งป่าไผ่เป็นกลุ่มคนในสมัยสามก๊กที่ปฏิเสธขนบจารีตแบบขงจื๊อ ปฏิบัติตนตามวิธีเต๋า ใช้ชีวิตเรียบง่าย ปล่อยตัวตามสบาย แต่งกายไม่เรียบร้อย เล่นดนตรีเสพสุรา   ถ้าขงเบ้งโพกผ้ากวานจิน ในยุคนั้นน่าจะมีลักษณะแบบนี้มากกว่าครับ  


ภาพวาดขงเบ้งยุคปัจจุบันที่เขียนให้โพกหัวในลักษณะนี้เหมือนกัน






ภาพขงเบ้งโพกผ้าโพกหัวไหม ซึ่งค่อยๆ มีขนาดใหญ่มากขึ้นเรื่อยๆ จนกลายเป็นหมวกที่มีลักษณะม้วนเป็นกลีบแบบที่เห็นครับ























แต่ในสารานุกรมไท่ผิงยวี่หลาน 《太平御覽》สมัยราชวงศ์ซ่ง  อ้างอิงจดหมายเหตุหยวี่หลิน《语林》ของเผยฉี่ (裴启) สมัยจิ้นตะวันออก ระบุว่าเมื่อขงเบ้งรบกับสุมาอี้ที่เว่ยปิน (渭滨) สุมาอี้ส่งคนไปดูเห็นขงเบ้งนั่งรถซู่อวี๋ (素舆) สวมเก๋อจิน/ผ้าโพกหัวเก๋อ (葛巾) ถือพัดขนนกขาว บัญชาการสามทัพ

เก๋อจิน ทำมาจากต้นเก๋อ เป็นผ้าโปร่งใช้คลุมมวยผมและปล่อยยาวคลุมศีรษะลงมาถึงหลังคอ เป็นผ้าโพกหัวคนละชนิดกับกวานจิน  แต่คนสมัยหลังเข้าใจว่าขงเบ้งโพกผ้ากวานจิน  มีการวิเคราะห์ว่าที่เรียกกวานจินอีกชื่อหนึ่งว่า จูเก๋อจิน เพราะไปสับสนกับ เก๋อจิน ที่เป็นผ้าโพกหัวคนละแบบครับ


ภาพวาดเถายวนหมิง (陶渊明) กวีสมัยจิ้นตะวันออก โพกผ้าเก๋อจิน








เสริมนิดนึงว่ารูปที่ 3 ที่ยกมาไม่ใช่ขงเบ้ง แต่เป็นภาพซุนฮกในเกมสามก๊กครับ